Plus Interview

Felix Klein over zijn keppel-waarschuwing: ‘Ik roep juist op tot handelen’

Met zijn waarschuwing dat Duitse Joden niet overal veilig met een keppel kunnen lopen, heeft Felix Klein een open zenuw geraakt. De Duitse regeringscommissaris voor anti-semitismebestrijding wil de samenleving wakker schudden. ‘Het is niet bedoeld als overgave.’

Betogers in Berlijn tegen Jodenhaat droegen in april 2018 demon­stratief een keppeltje. Beeld Getty Images

“Ik wilde mensen wakker schudden en ik heb benoemd hoe de situatie er helaas voor staat. Ik wilde voorkomen dat we overgaan tot de orde van de dag, zoals meestal gebeurt.”

Nog beduusd over alle ophef die hij teweeg heeft gebracht, zit Felix Klein in zijn werk­kamer op het ministerie van Binnenlandse ­Zaken, Bouwen en Heimat, met uitzicht op de kanselarij van Angela Merkel en iets verderop het Rijksdaggebouw, waar de Bondsdag zetelt. 

Zijn waarschuwing vorig weekend, dat Duitse ­Joden niet overal veilig met een keppel op ­kunnen lopen, leidde wereldwijd tot ophef. Naast bijval klonk het verwijt dat de Duitse regerings­commissaris voor antisemitisme­bestrijding zich neerlegt bij een onaanvaard­bare situatie.

Klein: “Aanleiding was de stijging met 20 procent van het aantal strafbare antisemitische ­daden in 2018 ten opzichte van het jaar daarvoor. Mijn ervaring is dat iedereen zijn afschuw betuigt en er vervolgens weinig gebeurt. Dat wil ik voorkomen. De samenleving moet in actie komen en antisemitisme niet beschouwen als een probleem dat vooral de Joodse gemeenschap aangaat.”

Had u de ophef voorzien?

“Ik had verzet verwacht. Maar ik was verrast door de internationale reacties. Dat waren er wel heel veel. Mijn uitspraak is niet bedoeld als capitulatie. We hebben de strijd niet opgegeven. Het is een oproep tot handelen. Daarom heb ik ook opgeroepen om dit weekend bij een demon­stratie in Berlijn uit solidariteit een ­keppel te dragen. Soms kun je pas iets veranderen door een steen in de vijver te gooien. Het is in ieder geval gelukt debat uit te lokken.”

In Den Haag was woensdag een demon­stratie om het recht op het dragen van een keppel te benadrukken.

“Ha! Dat doet me goed. We moeten er allemaal aan bijdragen dat het Joodse leven in Europa bloeit, wordt beschermd en wordt gezien als een gegeven, niet als een exotisch verschijnsel. Het is onderdeel van de Europese cultuur.”

Draagt u zelf een keppel?

“Ik ben geen Jood, maar ik draag hem wel soms bij vrienden en gelegenheden.”

In de krant Die Welt stelt een lid van de Duits- Israëlische Vereniging het dragen van een ­keppel in de Berlijnse metro gelijk aan zelfmoord.

“Iedereen moet uiteindelijk voor zichzelf het gevaar inschatten. Het is overigens net zo verwerpelijk als mensen met een hoofddoekje ­worden aangevallen. Maar de keppel is een ­geschikt symbool om mensen wakker te schudden. Veel Duitsers zien de keppel als cultureel fremdkörper. Maar het is Duits cultuurgoed.”

Wat vindt u van het verwijt dat de Duitse ­regering wegduikt voor haar verantwoordelijkheid voor de veiligheid van Joden?

“Ik moet mensen bewust maken van antisemitisme en het maatschappelijk verzet ertegen vergro­ten. Dit debat vergroot de veiligheid en toont de solidariteit. Nogmaals: het is niet ­bedoeld als overgave. Ik hoop dat het ertoe leidt dat we ons sterker ­bewust zijn van de grote waarde van het Joodse leven en dat ­sneller wordt opgetreden bij misstanden.”

U bent een jaar geleden benoemd. Hoe ziet u uw functie? Bent u ombudsman of advocaat voor Joden?

“Ik ben bemiddelaar en netwerker, iemand die de samenleving erop wijst dat de strijd tegen antisemitisme ons allen aangaat. Antisemitisme ondermijnt de diversiteit waar de hele samen­leving van profiteert. Ik breng het perspectief van de Joden onder de aandacht. En ik doe voorstellen voor overheidsmaatregelen.”

Zoals?

“Er is een landelijk meldpunt ingevoerd voor antisemitische incidenten die niet direct tot vervolging leiden, zoals belediging en uitschelden. Daarmee wordt de omvang duidelijker. Want vaak zien mensen af van aangifte. Er is een civiele afdeling opgericht belast met bestrijding van antisemitisme. Scholen en docenten krijgen een meldplicht.”

“Daarmee kunnen ze niet langer incidenten onder het tapijt vegen uit vrees voor imagoschade. Er komt een commissie met daarin alle deelstaten. Die kan bijvoorbeeld spreken over het aanstellen van een officier van justitie belast met vervolging van antisemitisme, zoals Berlijn al heeft. Die moet ook collega’s bewustmaken van het probleem. Te vaak leiden zaken niet tot een veroordeling.”

Dat is ook een klacht in de Joodse gemeenschap in Nederland. Een berucht voorval was eind 2017, toen een koosjer restaurant in ­Amsterdam, HaCarmel, werd belaagd door een Syriër met een Palestijnse sjaal. Hij kreeg zes weken wegens vernieling.

“Dat zijn zaken waarbij je je afvraagt waarom een antisemitisch motief niet is meegewogen door de rechter. In Duitsland hebben we ook voorbeelden van schandalige vonnissen. ­Sommige rechters en agenten missen het vermogen te onderkennen dat antisemitisme in het spel is.”

Volgens de Duitse politie komt 90 procent van de daders uit extreemrechtse hoek. ­Terwijl veel Joden het idee hebben dat de ­dreiging ook uit islamitische hoek komt.

“Die twee zaken zijn in tegenspraak met elkaar. Daarom ook heb ik me ingespannen voor het meldpunt. De eerste cijfers duiden erop dat het aandeel van moslims bij beledigingen en dergelijke veel hoger is.”

Hoe verklaart u dat?

“Dat zijn vaak mensen afkomstig uit landen waar haat tegen Israël en Joden staatsdoctrine is. Ze leren dat Israëliërs monsters zijn en ­nemen die beelden naar Europa. Daarmee moeten we rekening houden bij integratie en onderwijs.”

U zei onlangs dat moslims baat hebben bij bestrij­ding van antisemitisme.

“Dat geeft ze meer reden solidariteit te verlangen als moskeeën worden aangevallen. Het is bovendien een teken van de bereidheid tot integreren. De acceptatie van Joods leven is een belangrijke graadmeter voor geslaagde integratie in Duitsland. Veel moslimorganisaties hebben zich ook uit eigen beweging bij mij gemeld, om te helpen.”

Is het risico van een aparte commissaris tegen antisemitisme niet dat de moslimgemeenschap zich buitenspel gezet voelt? Waarom is er geen functionaris tegen islamofobie?

“Antisemitisme is een hele specifieke vorm van discriminatie. Een racist of moslimhater wijst altijd alle anderen af. De antisemiet wijst de ­Joden af, maar is er ook bang voor. Zie de theorieën over een wereldwijde samenzwering of het beheersen van de Amerikaanse media aan de oostkust. En de Holocaust geeft Duitsland natuurlijk een hele bijzondere verantwoordelijkheid. We hebben de Joden nadien in feite beloofd dat ze hier veilig kunnen leven. Dat maakt dat ik een heel pijnlijke open zenuw heb geraakt met mijn waarschuwing over ­keppeltjes.”

Hoe erg is de situatie voor Duitse Joden?

“De statistieken duiden op een sterke toename van antisemitisme, al kan dat ook liggen aan een betere registratie. Vaststaat dat er ver­ruwing is van het maatschappelijk debat. Met name op internet en sociale media voelen mensen zich niet meer geremd. Het biedt ze ook de kans gelijkgestemden te vinden.”

In het Nederlandse parlement en de Amsterdamse gemeenteraad gaan stemmen op voor een landelijk en stedelijk coördinator anti­semitisme­bestrijding.

“Dat zou ik heel goed vinden. De voordelen zijn evident. Neem de commissie van deelstaten die spreekt over maatregelen tegen antisemitisme. Die zou er anders nooit zijn gekomen. Je kan een coherentere Europese strategie tegen antisemitisme ontwikkelen. Duitsland wil volgend jaar het EU-­voorzitterschap daarvoor benutten.”

Wanneer is uw missie geslaagd?

“Als het bewustzijn is vergroot dat antisemitisme ons allen bedreigt en de burgermoed is ­vergroot om ertegen op te staan. Ik hoop dat het lukt het maatschappelijke kompas zo te richten dat het op een dag niet meer nodig is politieauto’s te laten posten voor synagogen en dat iedereen zonder angst een keppel kan dragen.”

Geweld tegen Joden neemt toe Beeld MEDIENDIENST-INTEGRATION/CIDI © LVDB/HET PAROOL

Felix Klein

Felix Klein (51) is een diplomaat die vorig jaar is benoemd als Duits regeringscommissaris voor antisemitismebestrijding. 

Zijn functie werd gecreëerd in reactie op een reeks schokkende antisemitische incidenten. Hij wordt geacht het voortouw te nemen bij het aankaarten van de problematiek. Klein heeft 12 medewerkers. 

Bij een toekomstige regerings­wisseling blijft hij in principe aan als commissaris. Frankrijk en de EU hebben een soort­gelijke functionaris, Nederland niet.

Een greep uit de antisemitische incidenten in Amsterdam

Het Centrum Informatie en Documentatie Israël (Cidi) registreerde in 2018 135 antisemitische incidenten in Nederland. Ten opzichte van 2017 nam dat aantal toe met 19 procent.

Het Cidi tekent daarbij aan dat naar schatting 75 procent van de gevallen niet wordt gemeld. De grootste stijging is te zien bij ­incidenten op scholen, het werk of tussen buren. Er werden 95 gevallen van online antisemitisme gemeld. Een greep uit de Amsterdamse ­incidenten:

December 2017

De 29-jarige Syriër Saleh A. vernielde de ruiten van het koosjere restaurant HaCarmel aan de Amstelveenseweg en stal de Israëlische vlag. Hij droeg een Palestijnse vlag voor zijn gezicht en riep ‘Allahu akbar’ en ‘Free Palestina’. A. was al bekend bij het meldpunt radicalisering, maar werd door de gemeente doorverwezen naar de geestelijke gezondheidszorg. Hij werd vervolgd wegens vernieling en niet voor een terroristisch misdrijf. A. kreeg een onvoorwaardelijke gevangenisstraf van zes weken en werd verminderd toerekeningsvatbaar verklaard.

Februari 2018

Een man met keppel werd op het perron van de Amstelveenseweg benaderd door een onbekende die hem als volgt toesprak: “God gaat jullie doden.”

Medio juni 2018

Rabbijn Yanki Jacobs uit Amsterdam werd uitgescholden door twee mannen vanuit een auto. Jacobs liep rond 21 uur met zijn gezin op de Zuidas toen hij ‘kankerjood’ hoorde roepen. De rabbijn deed aangifte. Hij had het nummerbord onthouden. De politie speurde de eigenaar van de auto op. Deze zei dat hij de auto had uitgeleend. Er werd geen verdere actie ondernomen door de politie.

Eind juni 2018

De buitenmuur van de Joodse begraafplaats Zeeburg in Amsterdam-Oost werd beklad met hakenkruizen. Dezelfde middag werd een verdachte aangehouden.

Augustus 2018

Een 28-jarige Joodse vrouw wandelde met een kinderwagen en een kind aan de hand in Buitenveldert. Een man schold hen uit voor ‘kankerjoden’. Hij riep: “Ik zou jullie allemaal moeten neerschieten.” Daarna stapte hij in zijn taxi.

November 2018

Bij een bewoner van een flat in Amsterdam-West werd de mezoeza, een traditioneel Joods kokertje, van de deurpost gesloopt. Ook werd een afbeelding van een hakenkruis in de brievenbus gestopt. De man deed aangifte.

Medio maart 2019

Tarik E., eigenaar van een waterpijpenwinkel, stak twee Joodse kooplieden van een meubelwinkel met een mes neer op de Albert Cuyp. E. had in de periode daarvoor soms zes weken zijn winkel gesloten, vertoonde bij terugkomst vreemd gedrag, prevelde urenlang gebeden. De marktmeesters waren een week voor het steekincident gewaarschuwd.

Een ingeschakelde radicaliseringsambtenaar beschouwde E. niet als een bedreiging. De politie, bij wie hij een bekende is, heeft ook geen aanwijzingen gevonden voor radicalisering. Hij zit voor drie maanden vast en wordt verdacht van poging tot doodslag en zware mishandeling. Er is geen verdenking van een daad met terroristisch motief.

Hoe ervaren Joodse mannen die een keppel dragen het leven in ­Amsterdam?

David Ragamin Beeld Gerard ten Voorde

David Ragamin (25), bakker en toezichthouder van Broodhuys Meijer in Buitenveldert.

“Vrome toeristen vragen mij vaak in de winkel of ze hun keppel kunnen ophouden of een pet moeten dragen als ze de binnenstad in gaan en ook of ze Hebreeuws kunnen praten. Ik wil graag zeggen: ‘Je hoeft niet bang te zijn. Wees sterk’, maar ik wil ze ook beschermen. Mijn advies is: doe maar een pet op. En je kunt toch moeilijk Engels met elkaar gaan spreken.

Ik draag overal een keppel. Wij moeten een keppel dragen omdat er altijd iemand boven ons staat. Diezelfde god beschermt je. Het zou gek zijn als je de keppel dan afzet.

In Buitenveldert heb ik geen last van antisemitisme. In Zuid heb ik een jaar gewoond, daar werd ik wel vaak nagekeken. In Rotterdam spuugde een man vanuit zijn auto op me. Hij schold me uit voor kankerjood en wilde op me af komen. Mijn vrouw en ik zijn snel de auto in gestapt. Het is gewoon weglopen en negeren.

Als ik naar het centrum van Rotterdam of Amsterdam ga, houd ik mijn ogen goed open. Maar de maatschappij is ook solidair met ons geworden. Dat voel je. Dat zag je goed bij restaurant HaCarmel.

Het antisemitisme is de laatste tien jaar niet erger geworden. Het gaat ook om je houding. Als je trots met je keppel op straat loopt, heb je minder last van antisemitisme dan als je hem probeert te verstoppen.”

Wim van Dijk Beeld Lin Woldendorp

Wim van Dijk (69), rabbijn.

“Ik draag mijn keppel al 66 jaar. Tot het begin van de jaren tachtig heb ik nooit last gehad van antisemitisme. Maar in de Rivierenbuurt, waar wij van 1984 tot 1998 woonden, zijn we weggegaan vanwege alle scheldpartijen en incidenten. Het werd steeds onveiliger. Op mijn schoonmoeder kwamen ze een keer dreigend af met de woorden: ‘Jullie hebben mijn neefje in Palestina vermoord’.

Ik deed pastoraal werk in Oost, Osdorp, Slotermeer en Bos en Lommer. Ik ben daar in die tijd, van 2005 tot 2015, zo’n tien tot vijftien keer uitgescholden. Er zijn schillen van zonnebloempitten en een bakje patat naar me gegooid. Ze riepen: ‘Joden dood’ of ‘Jullie horen hier niet.’ Als ik nu naar die wijken moet, loop ik met een pet.

Een jaar of vijf geleden was ik in West en kocht wat groente en fruit bij een Turkse groentezaak. Een jongen op een fiets riep een nare opmerking. Die groenteman sleurde hem van zijn fiets en liet die jongen zijn excuses aanbieden. Ik heb die groenteboer natuurlijk bedankt.

In Buitenveldert is het prettig wonen. Ik ben niet zo erg alert. Ik zie niet achter elke lantaarnpaal een antisemiet. Ik merk wel dat er steeds meer aanvallen zijn op de rituele slacht, op de staat Israël en nu weer op besnijdenissen. Nu roept Klein ook nog op om de keppel af te doen in sommige wijken. Bolkestein waarschuwde al eerder: ‘Over een aantal jaar is er geen plaats meer voor Joden in Europa.’

Tegen mijn eigen zonen zei ik altijd: kijk of je een scheldpartij hebt uitgelokt. Je kunt van iedereen leren, zelfs van een antisemiet. Ga bij jezelf na: ligt het aan mij of aan die scheldende persoon? Ligt het aan de antisemiet, dan is het zijn probleem.”

Bar Vingerling Beeld Lin Woldendorp

Bar Vingerling (26), secretaris Portugees-Israëlietische Gemeente, student aan de Universiteit van Amsterdam.

“Het is waar wat Felix Klein zegt, dat je niet overal veilig een keppel kunt dragen. Ik ben dagelijks bezig met de vraag of ik het nog wel wil.

Ik doe het vanaf 2014. Ik ben er wel eens een paar maanden mee gestopt, vanwege de vele opmerkingen. In mijn woonplaats Leiden heb ik er geen last van. Daar heb ik vaak leuke gesprekken en word ik er niet op aangekeken. Maar in Amsterdam, waar ik dagelijks kom, voel ik me bekeken. Ik word heel vaak aangesproken. Ja, dat is best beklemmend. Ik wil ook wel eens kunnen opgaan in de menigte.

Het zijn vaak hele gekke mensen die me aanspreken. Ik voel me wel de buurtpsycholoog. Van de keppeldragers die ik ken, ben ik eigenlijk de enige die er nog mee over straat gaat. De anderen dragen er dan een pet overheen.

De laatste tijd neemt het aantal opmerkingen toe. Met name op 5 mei merkte ik dat. Ik werd wel tien keer aangesproken, vaak argwanend. Is dit een protest, werd gevraagd.

Op Facebook heb ik wel eens een bloemlezing gezet van de opmerkingen, zodat mijn vrienden kunnen zien wat ik meemaak.

Ze zijn niet altijd negatief. Soms steekt iemand een duim op. Ik pak de post er even bij: ‘Mag ik een foto maken?’ ‘Ga terug naar je eigen land!’ ‘Mazzeltov.’ ‘Ben je familie van Anne Frank?’ ‘Supertof dat je dat draagt, veel beter dan zo’n enge boerka.’”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden