PlusAchtergrond

Farmaciereuzen kopen rechtszaken over verslaving af, maar is het voldoende?

Makers van de zware pijnstillers die in de VS een verslavingscrisis hebben veroorzaakt, sluiten miljardenschikkingen. Daarmee komen ze veel te gemakkelijk weg, vinden sommige nabestaanden van drugsdoden.

Foto’s van slachtoffers van de opiatencrisis werden getoond bij het proces tegen Purdue.  Beeld Boston Globe via Getty Images
Foto’s van slachtoffers van de opiatencrisis werden getoond bij het proces tegen Purdue.Beeld Boston Globe via Getty Images

Alexis Pleus, een Amerikaanse moeder, ziet een direct verband tussen de zakelijke praktijken van Purdue Pharma en de dood van haar zoon Jeff in 2014. Een jaar of tien eerder had scholier Jeff zijn knie bezeerd in een potje American Football, het eerste van het seizoen. Hij wilde blijven sporten. Zijn dokter schreef intensieve fysiotherapie voor, in combinatie met een zware pijnstiller: OxyContin, gemaakt door Purdue.

Dat het middel verslavend was en dat hij er heel voorzichtig mee moest zijn, vertelde niemand er duidelijk bij; de fabrikant niet, de dokter niet. Jeff kreeg een recept voor maandenlang gebruik van het zware opiaat. Hij kon er daarna niet meer mee stoppen, ontdekte zijn moeder pas jaren later, en toen de pillen te duur werden, ging Jeff heroïne gebruiken. Hij overleed aan een overdosis.

Familie Sackler

Alexis Pleus probeert de schatrijke eigenaren van Purdue Pharma, de familie Sackler, medeverantwoordelijk te stellen voor de verslaving en dus de dood van haar zoon. Maar hoop dat het lukt heeft ze amper, vertelt ze vanuit haar woonplaats ten noorden van New York. “De Verenigde Staten beschermen vooral grote bedrijven en rijke mensen. Ik denk niet dat het in dit geval verandert.”

Opiatenfabrikant Johnson & Johnson en drie distributeurs troffen onlangs een schikking met tientallen lokale overheden. Ze betalen 26 miljard dollar en beëindigen daarmee in één keer ruim drieduizend rechtszaken waarin overheden de bedrijven verantwoordelijk hielden voor de schade van de verslavingscrisis. Het geld is bedoeld voor onder meer verslavingszorg. De bedrijven moeten ook beter in de gaten gaan houden waar hun pillen naartoe gaan.

Een tweede deal is op handen: ook Purdue Pharma werkt aan een plan voor een grote schikking.

Verslavingscrisis

Purdue en andere fabrikanten en distributeurs hebben in de afgelopen decennia de VS met een gigantische verslavingscrisis opgescheept. Ze brachten zware opiaten jarenlang aan de man zonder waarschuwingen of beperkingen, en manipuleerden dokters en toezichthouders. Hun pillen waren nodig en veilig, hielden ze vol. Uit interne documenten is inmiddels gebleken dat topmensen wel degelijk gewaarschuwd waren voor misbruik en verslaving, en soms zelfs grappen maakten over de ‘pillbillies’ in plattelandsstaten die eraan ten onder gingen.

Veel verslaafde gebruikers stapten uiteindelijk, net als Jeff Pleus, over op heroïne. Inmiddels wint het nog krachtiger fentanyl terrein. In de afgelopen twee decennia zijn meer dan 500.000 Amerikanen overleden aan een overdosis. Vorig jaar kostte de opiatenepidemie bijna 70.000 levens, een record.

Johnson & Johnson en de drie distributeurs erkennen in de schikking niet dat ze daarin een rol hebben gespeeld. Voorstanders van de deal vinden dat van ondergeschikt belang. Het gaat er nu om meer schade te voorkomen, vinden zij. “We kijken ernaar uit om de broodnodige dollars naar onze staten te brengen om mensen te helpen herstellen van hun verslaving en om de productie en distributie van opiaten fundamenteel te veranderen, zodat dit nooit meer gebeurt,” zei een groep vertegenwoordigers van justitie in tien staten die bij de onderhandelingen betrokken waren.

null Beeld LightRocket via Getty Images
Beeld LightRocket via Getty Images

Invloedrijke advocaten

Maar sommige steden en staten hebben al laten weten dat ze niet aan de deal meedoen. Het klinkt als een enorm bedrag, 26 miljard dollar, maar verspreid over achttien jaar en de hele VS valt het behoorlijk tegen, vindt bijvoorbeeld het stadsbestuur van Philadelphia. “Het is te weinig, de betalingen komen te langzaam en het geld kan zomaar nooit aankomen,” zei aanklager Larry Krasner uit die stad. Zo ontkomen de farmabedrijven aan echte aansprakelijkheid, vindt hij. Ook West Virginia, een van de zwaarst getroffen staten, wijst de schikking af en wil blijven procederen.

De tweede deal, met de familie Sackler, is op handen. Mede dankzij invloedrijke advocaten ontkwamen de topmensen van Purdue eerder aan strafrechtelijke vervolging. Tussen 2008 en 2017 sluisden de Sacklers bijna 11 miljard dollar uit de firma naar persoonlijke rekeningen. Daarna, in 2019, vroeg Purdue faillissement aan.

In het schikkingsplan dat deel uitmaakt van het faillissement, legt de familie 4,5 miljard dollar neer voor behandeling en preventie, met daarbij de afspraak dat de Sacklers niet meer voor de rechter gesleept kunnen worden in civiele rechtszaken. Een toezichthouder, William Harrington, beschuldigt hen ervan zo het systeem rond faillissementen te misbruiken om te ontsnappen aan aansprakelijkheid voor wangedrag in ‘een van de ernstigste volksgezondheidscrises ooit in de VS’.

Geen cent kwijt

Critici wijzen erop dat de Sacklers die 4,5 miljard kunnen betalen uit de winst op hun vermogen, en dus geen cent hoeven in te leveren. “Nog geen boot of auto,” zegt moeder Alexis Pleus. “Je kunt in de gevangenis belanden als je 37 dollar aan spullen uit een winkel steelt. De Sacklers stalen 11 miljard van het Amerikaanse volk, hebben gelogen en misleid, en ze mogen hun geld houden en gaan niet naar de gevangenis.”

Straatdealers komen zo makkelijk niet weg, merken critici op. Zo dacht Darnell Washington uit Leesburg in Virginia in 2016 heroïne te verhandelen, maar later bleek dat fentanyl te zijn. Een klant gebruikte het met een vriend, die overleed aan een overdosis. De dealer had deze persoon nooit ontmoet, maar zit er nu een celstraf van vijftien jaar voor uit.

Alexis Pleus zegt een klein beetje hoop te hebben dat met het geld uit de schikkingen betere zorg voor verslaafden opgezet kan worden. In ieder geval is het gemak waarmee Amerikaanse artsen zware pijnstillers uitdeelden, verdwenen. Het CDC, het Amerikaanse RIVM, telde in 2012 255 miljoen doktersrecepten voor zulke zware pijnstillers, in 2019 was dat gedaald tot 153 miljoen.

“Toen mijn jongste zoon een jaar of twee na de dood van Jeff pijnstillers kreeg, legde de dokter heel precies uit hoe verslavend ze waren. ‘Je mag ze niet langer dan vijf dagen gebruiken, je bouwt langzaam af, en het is beter als je moeder ze voor je bewaart,’ zei hij,” beschrijft Pleus. “Als artsen tijd zouden nemen om dat iedereen goed uit te leggen, zou dat zo veel verschil maken.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden