PlusAchtergrond

Exit tijdperk-Merkel: voor welke uitdagingen staat haar opvolger?

Angela Merkel (CDU) was zestien jaar lang het boegbeeld van Duitsland. Gisteravond werd ze uitgezwaaid met een afscheidsparade in Berlijn. Op 8 december draagt ze het stokje over aan de huidige vicekanselier Olaf Scholz (SPD). Wat staat hem, buiten corona om, te wachten?

Guy Hoeks
Merkel was zichtbaar ontroerd bij haar afscheid donderdag. Beeld Getty Images
Merkel was zichtbaar ontroerd bij haar afscheid donderdag.Beeld Getty Images

1. Armoede blijft het zorgenkindje, kloof tussen arm en rijk groeit

Wie door Duitse binnensteden wandelt, schrikt van de zichtbare armoede in het straatbeeld: vieze, vochtige matrassen en slaapzakken bij treinstations, bedelende daklozen en verslaafden en verdwaalde winkelkarretjes volgeladen met lege statiegeldflessen. In havenstad Bremen, waar de meeste werklozen leven, heeft ruim een op de tien mensen geen baan.

Duitsland is de grootste economie van Europa, maar lang niet iedereen profiteert daar in gelijke mate van. Nergens binnen de Europese Unie zijn de verschillen tussen arm en rijk zo groot als hier. “Armoedebestrijding is een harde dobber,” stelt emeritus hoogleraar en bekende commentator Lothar Probst in het tv-programma Buten un Binnen. “Of de komende vier jaar echt vooruitgang gaat worden geboekt, waag ik te betwijfelen. De grootste uitdaging is om mensen aan het werk te krijgen die al lang thuis zitten.”

Het Statistische Bundesamt in Wiesbaden maakte bekend dat de inflatie in november is toegenomen met 5,2 procent. Volgens het Duitse statistiekbureau wordt de welvaartskloof tussen arm en rijk in Duitsland hierdoor almaar groter. Met name mensen zonder baan worden keihard in de portemonnee geraakt.

In haar vier ambtstermijnen heeft Merkel nauwelijks sociaal beleid gevoerd, luidt de kritiek van de Paritätische Wohlfahrtsverband, een organisatie die de armoede landelijk in kaart brengt. “De samenleving is de afgelopen zestien jaar steeds dieper verdeeld geraakt,” zei voorzitter Ulrich Schneider tegen weekblad Der Spiegel.

Niet voor niets was sociale zekerheid dit najaar hét verkiezingsthema - ver voor klimaat en milieu of corona. Met de slogan ‘stabiele pensioenen’ wist de SPD veel stemmen te trekken uit voormalige bruinkoolgebieden en zo uiteindelijk de grootste partij te worden tijdens de bondsverkiezingen. Nu wacht komend kanselier Scholz de loodzware taak om de verkiezingsbeloftes waar te maken. Eén belofte lost hij al in: er komt een minimumloon van 12 euro.

2. De controversiële beslissing om kerncentrales geleidelijk te sluiten

Het wordt gezien als een van Merkels meest omstreden beslissingen: de geleidelijke sluiting van kerncentrales in eigen land. Voorstanders van dit besluit wijzen erop dat het land met ruim 83 miljoen inwoners zich nu voor de stroomvoorziening vooral moet richten op zonne- en windenergie. Critici stellen dat Duitsland met alleen deze hernieuwbare energiebronnen juist flink tekortschiet en zijn klimaatdoelen dreigt te missen.

In 2011 gaf Merkel het startschot voor de zogeheten Atomausstieg. “In Fukushima hebben we gezien dat zelfs in een hoogwaardig technologisch land als Japan kernenergie niet veilig is. Wie dat erkent, moet noodzakelijke beslissingen nemen,” sprak Merkel in een historische rede in de Bondsdag tien jaar geleden.

Dat Duitsland na de kernramp in Japan – waarvan het dodental nog altijd onbekend is – uiterlijk eind 2022 de laatste drie kernreactoren uitschakelt, vindt Hajo Funke, hoogleraar politicologie, een logisch besluit. “Gezien de risico’s op potentiële kernongevallen en het restafval is het een goede beslissing.“ Frankrijk beweegt de andere kant op: dat land haalt nu zo’n 70 procent van zijn elektriciteit uit kernenergie en bouwt er sinds kort zelfs centrales bij.

Duitsland heeft daarentegen voldoende alternatieven voor kernenergie, meent Funke. Al kijkt hij met een wrang gevoel terug op de ‘catastrofe’ die onder toenmalig milieuminister Peter Altmaier (een Merkel-vertrouweling) plaatsvond. “Hij heeft de wind- en zonne-energiesector acht jaar geleden om zeep geholpen ten gunste van de fossiele energie. We hadden dus nu al bij het doel van 80 procent hernieuwbare energie kunnen zijn in plaats van pas over negen jaar.”

Net als Nederland werd ook de Duitse consument dit najaar opgeschrikt door hoge energieprijzen. ‘We zien een orgie van prijsstijgingen voor gas, olie en vooral elektriciteit. Als je dit allemaal bekijkt, was de nucleaire uitfasering natuurlijk een vergissing’, schreef Jan Schäfer, de chef-politiek van tabloid Bild in een commentaar.

3. ‘Wir schaffen das’ oogst applaus, maar ook veel kritiek in eigen partij

“Wij hadden het thema migratie zeker niet zo open laten liggen,” foeterde Ralph Brinkhaus, partijvoorzitter van de CDU, in een reactie op het coalitieakkoord dat SPD, de Groenen en FDP vorige maand presenteerden. Volgens Brinkhaus is het regeerakkoord tussen de drie partijen ‘absoluut zeer, zeer, zeer naar links geschoven’.

De christendemocraat, sinds 2009 lid van de Bondsdag, was zes jaar geleden getuige van een grote breuk met het verleden. In 2015 sprak zijn partijleider Merkel de historische woorden ‘Wir schaffen das’ uit. Dat kwam haar op een groot applaus te staan, maar ook op scherpe kritiek binnen haar eigen partij.

“In de jaren 90 stond de CDU erg vijandig tegenover migratie. ‘We zijn geen immigratieland’, werd er toen gezegd,” zegt hoogleraar Funke, een van Duitslands bekendste migratie-experts. “Maar twintig jaar jaar later heeft Merkel afgerekend met de etnonationalistische koers binnen de partij. Toen racistische groeperingen in Dresden de straat opgingen, heeft ze daar woedend op gereageerd door de grenzen open te gooien.”

Door Merkels uitspraak liet Duitsland in korte tijd ruim 1,1 miljoen vluchtelingen toe. Dat heeft volgens Funke goed uitgepakt. “De meeste Syriërs en Afghanen hebben snel Duits geleerd en werk gevonden. Natuurlijk zijn er ook uitzonderingen, maar we hebben minder Islamisten dan in Nederland of Frankrijk. Dus Merkel had gelijk: Wir haben es geschafft.

Het Duitsland na Merkel moet een modernes Einwanderungsland (modern immigratieland) worden, valt te lezen in het coalitieakkoord. De SPD, Groenen en FDP zien in migratie een oplossing voor het het tekort aan arbeidskrachten. Doordat de werkende bevolking deze eeuw slinkt, staat niet alleen de productiviteit onder druk, maar ook de pensioenen. Funke denkt dat de komende regering Scholz zowel vluchtelingen als migranten ‘gematigd’ blijft verwelkomen. “Het integratieperspectief zal eerder sterker dan zwakker worden.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden