PlusAchtergrond

Een soort SimCity: hier worden nieuwe miljoenensteden uit de grond gestampt

De nieuwe Saoedische stad Neom staat gepland in een onherbergzame streek in het noordwesten van het Arabisch schiereiland. Beeld Reuters
De nieuwe Saoedische stad Neom staat gepland in een onherbergzame streek in het noordwesten van het Arabisch schiereiland.Beeld Reuters

Op meerdere plekken wereldwijd worden nieuwe miljoenensteden, soms zelfs hoofdsteden, uit de grond gestampt. Machthebbers willen met een schone lei beginnen, maar werkt het ook echt zo?

Een stad als een lijn, 170 kilometer lang en ­geheel klimaatneutraal. Inwoners reizen in vliegende taxi’s van en naar hun werk, terwijl hun huizen worden schoongemaakt door ­robots. Een stad die Silicon Valley naar de kroon kan steken op technologiegebied, Hollywood kan vervangen als centrum van de filmindustrie en qua schoonheid kan wedijveren met de ­Franse zuidkust.

Het klinkt te mooi om waar te zijn, maar de plannen bestaan echt. Ze zijn ontsproten uit het brein van de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman, ook bekend als ‘MBS’. De ­details, eigenlijk nog geheim, werden in 2019 opgetekend door The Washington Post.

De Lijn, de toepasselijke naam van de stad, maakt deel uit van een groter Saoedisch plan: Neom, van het Griekse woord voor ‘nieuw’ en het Arabische woord voor ‘toekomst’, een ­gebiedsontwikkelingsproject ter grootte van België. Naast de langgerekte stad worden ook logistieke en industriële zones opgetuigd. Het budget: 500 miljard dollar, ruim 415 miljard ­euro. De eerste steen zou volgens planning dit jaar worden gelegd. Over de voortgang van het project, dat in 2030 grotendeels af zou moeten zijn, is weinig bekend.

Landinwaarts

Neom is vermoedelijk het meest ambitieuze stedenbouwkundige plan van het moment, maar ook in andere landen worden nieuwe ­steden uit de grond gestampt. In Egypte is ‘Nieuw-Caïro’, op zo’n veertig kilometer van de hoofdstad, al deels in gebruik en Indonesië heeft de bouw van een compleet nieuwe hoofdstad aangekondigd. Sejong Stad vervangt Seoel als het bestuurlijke centrum van Zuid-Korea.

Nieuwbouw van hele steden is eerder gedaan. Er zijn voorbeelden te over: Myanmar nam de nieuwe hoofdstad Naypyidaw in 2012 in gebruik, Aboedja verving het drukbevolkte Lagos al in 1991 als het bestuurlijk centrum van Nigeria. Een van de bekendste voorbeelden, Brasilia, is al sinds 1960 de hoofdstad van Brazilië. En dan is het lijstje bij lange na niet compleet. In Nederland kennen we met onder meer Lelystad en Almere ook geplande steden.

Bij de eerdere bouw van nieuwe steden was geld altijd de doorslaggevende factor. De stad moest banen brengen naar onderontwikkelde gebieden. Het regenwoud bijvoorbeeld, in het geval van Brasilia. Ook diende het bestuurlijk centrum in het centrum van de natie te liggen. Kuststeden Lagos, Rio de Janeiro en Yangon, in Myanmar, werden verruild voor een plek meer landinwaarts.

Een impressie van Neom, een stad die geheel uitstootvrij moet worden. Beeld Neom
Een impressie van Neom, een stad die geheel uitstootvrij moet worden.Beeld Neom

De Lijn, het Saoedische project, wordt gebouwd in het onderontwikkelde noordwesten van het land. “MBS doet iets wat de Saoedische overheid al decennia zegt te gaan doen, maar nooit deed,” vertelt Midden-Oostenexpert Paul Aarts, nu met pensioen, maar lange tijd werkzaam aan de Universiteit van Amsterdam. “Hij doet een serieuze poging om de Saoedische economie los te weken van haar olieverslaving.”

Want de Saoedi’s weten: hun welvaart duurt net zo lang als er vraag is naar olie en gas. “Er schijnen bij Neom onder meer grootse plannen te liggen voor het opzetten van waterstoffabrieken,” zegt Aarts. “Vanuit die gedachtegang lijkt het project me best zinnig. Ook de ontwikkeling van een hoogwaardige landbouwsector lijkt me van belang. De Saoedi’s voeren immers alles in wat je kunt bedenken, zoals alle Golfstaten.”

Ook bij de nieuwe Indonesische hoofdstad zijn geld en locatie doorslaggevend: de nog naam­loze nieuwe hoofdstad komt vermoedelijk op Kalimantan, het Indonesische deel van Borneo, in het hart van de Indonesische archipel. Weg van het economische zwaartepunt Java en naar meer ruraal gebied. “We willen nieuwe bronnen van groei aanboren,” zei Bambang Brodjonegoro, de minister van Planning in 2019.

De nieuwe stad zou ook het overbelaste Jakarta moeten ontlasten. De dichtbevolkte metropool kent tal van problemen: het verkeer loopt vast, de luchtkwaliteit is dramatisch en door slecht waterbeheer klinkt de bodem in, waardoor Jakarta langzaam wegzakt en steeds vaker overstroomt. Ook de Koreanen hopen dat ­Sejong Stad, waar inmiddels enkele honderdduizenden mensen wonen, metropool Seoel enigszins kan ontlasten.

Lege steden

De Egyptische hoofdstad Caïro kent soort­gelijke problemen als Jakarta, op de inklinking na. De stad is gegroeid van nog geen 9 miljoen inwoners in 1990 naar meer dan 21 miljoen nu. “De bevolkingsgroei is niet bij te houden,” zegt Maurits Berger, hoogleraar Islam en het Westen. “Plannen voor herinrichting zijn alweer achterhaald zodra ze worden uitgevoerd.”

Die groei vindt bovendien plaats op vruchtbare grond, een schaars goed in Egypte. Veruit de meeste landbouwgrond ligt langs de Nijl, en dan met name in de Nijldelta. “Caïro ligt onder in de delta,” zegt Berger. “Veel sloppenwijken worden gebouwd op landbouwgrond. Dat mag niet, maar het gebeurt.”

Nieuw-Caïro ligt in de woestijn. De stad is ontworpen op de groei: er is ruimte voor zes miljoen inwoners. Ambitie is een groot goed, maar veel Egyptenaren zijn sceptisch. Want wie wil er ­wonen in het gortdroge gebied?

Het verleden stemt pessimistisch. “De Egyptenaren zijn eerder in de woestijn gaan bouwen,” zegt Berger, verbonden aan de Universiteit Leiden. “In de jaren zeventig en tachtig hebben ze het ook geprobeerd, maar er was ­weinig interesse. De steden bleven leeg.”

De verwachte gebrekkige belangstelling is slechts een van de vele op- en aanmerkingen op de stedenbouwkundige plannen. Want of het nu gaat om Indonesië, Egypte of Saoedi-Arabië: de plannen worden bedolven onder kritiek. “De Saoedische plannen zijn megalomaan,” zegt Aarts bijvoorbeeld. “Te groot en te duur.”

De laatste tien jaar zijn meer indrukwekkende projecten opgezet in het land, van prestigieuze universiteiten tot een zakencentrum in de hoofdstad Riyadh, dat het grootste ter wereld zou worden. “Het staat deels nog in de steigers en vrijwel niemand verwacht dat het ooit helemaal in gebruik wordt genomen,” zegt Aarts. De mislukte bouwsels worden ‘witte olifanten in de woestijn’ genoemd – blinkende projecten die hun potentie nooit konden waarmaken.

Tegen Neom leven meer bezwaren. “Saoedi-Arabië kent een grote jeugdwerkloosheid,” zegt Aarts. “Daar zal Neom weinig aan veranderen. De Lijn moet een robotgestuurde omgeving worden, wie gaat daar dan werken?” De bouw zal bovendien grotendeels worden uitgevoerd door gastarbeiders, zegt Aarts, die meer problemen ziet die prioriteit verdienen. “De infrastructuur is hier en daar belabberd. Steden kennen enorme sloppenwijken. Daar wonen veel gastarbeiders, maar ook arme Saoedi’s.” Kritiek op de torenhoge kosten klinkt ook in Indonesië en Egypte.

De nieuwe steden hebben dan ook iets ­cynisch: liever een nieuw begin dan investeren in bestaande problemen. Het lijkt op een vlucht van de machthebbers. “Het opzetten van nieuwe hoofdsteden, veelal met een geometrische plattegrond vol rechte straten en grootse boulevards, is vaak een poging om de politieke realiteit te ontwijken,” zegt Maarten Hajer, hoog­leraar Urban Futures aan de Universiteit Utrecht. Dat gaat ten minste terug tot het Verlichtingsdenken van de Franse Revolutie, vertelt hij: toen werd zelfs het hele land bestuurlijk opnieuw ingericht in rechthoekige provincies, in een poging de eeuwenoude macht van de adel te breken.

Met veel nieuwe hoofdsteden van nu is iets soortgelijks aan de hand, ziet Hajer. “Bestuurders hopen de onrust van de hoofdstad te ­verruilen voor een naar hun eigen zelfbeeld ­gemodelleerde stad.” Die stad moet de macht van de staat uitstralen, vol grootse gebouwen die indruk maken op de bevolking. Een prestigeproject.

Nieuw-Caïro is een goed voorbeeld, met haar fonkelnieuwe presidentieel paleis en een achthoekig defensiecomplex dat lijkt op het Amerikaanse Pentagon. Bovendien kan ook het ontwerp van een nieuwe hoofdstad de macht van het volk beteugelen. In Naypyidaw, Myanmar, ontbreekt het bijvoorbeeld aan een groot plein. Reden: pleinen zijn wel erg geschikt voor ­demonstraties.

Diversificatie

“Eigenlijk spelen de machthebbers een soort SimCity,” zegt Hajer, verwijzend naar het computerspel waarbij de speler een eigen stad moet ontwerpen. “Ze proberen de samenleving én de natuur naar hun hand te zetten. Daarbij doen ze alsof ze op een nieuwe plek kunnen beginnen met een schone lei. Terwijl er al iets is: een heel ecosysteem.”

Dat laatste geldt in het bijzonder voor de Indonesische plannen. Het brengen van welvaart naar Kalimantan betekent ook bulldozers en houtkap. De door de regering aangewezen locatie ligt deels in beschermd natuurgebied. In ­Saoedi-Arabië moet een bedoeïenenstam ­verhuizen. Zeker één bedoeïen is al omgekomen bij een schermutseling met Saoedische ­veiligheidsdiensten.

Zijn de nieuwe steden dan gedoemd te mislukken? Midden-Oostenexpert Aarts is niet on­verdeeld negatief. “Al die hightechdingen, de vliegende auto’s et cetera, is sciencefiction,” zegt hij over Neom. “Maar als ze slechts 20 procent van het plan realiseren, is dat toch mooi meegenomen.” Aarts benadrukt nogmaals de Saoedische afhankelijkheid van olie. “Neom is het vlaggenschip van de diversificatie van de economie. MBS heeft zich gecommitteerd aan het plan. Linksom of rechtsom zal het worden uitgevoerd.”

Neom moet een stad van 170 kilometer worden. Beeld Neom
Neom moet een stad van 170 kilometer worden.Beeld Neom
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden