Achtergrond

Een nier afstaan als laatste uitweg: in Afghanistan bloeit de orgaanhandel

Armoede en schulden zetten vele Afghanen ertoe aan hun eigen nieren te verkopen. Voor ziekenhuizen een lucratieve business, maar de ‘verkopers’ levert het slechts een paar duizend euro op. En mogelijk akelige fysieke gevolgen.

Hoewel je met één nier kunt leven, kan het verwijderen van een nier ernstige lichamelijke gevolgen hebben Beeld Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication
Hoewel je met één nier kunt leven, kan het verwijderen van een nier ernstige lichamelijke gevolgen hebbenBeeld Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication

Buiten het Logman Hakimziekenhuis in de Afghaanse stad Herat wemelt het van de bedelaars en de patiënten die even naar buiten mogen. Maar in de menigte mengen zich ook arme mensen die hun eigen vitale organen willen afstaan in ruil voor cash. Kopers, vaak ernstig zieke mensen, komen erop af. Anderen willen een nier aanschaffen voor familieleden. Kopers en verkopers werpen elkaar wantrouwende blikken toe voor ze het eerste contact leggen.

In deze stad in het westen van het land bloeit de illegale handel in nieren. Herat wordt omringd door zich steeds uitbreidende sloppenwijken. In de wijde omgeving heerst armoede, de niet aflatende oorlog verdrijft mensen van huis en haard. Uitgerekend hier gaat in het ziekenhuis medische kennis gepaard aan handelsgeest. Het ziekenhuis prijst zich aan als Afghanistans belangrijkste centrum voor niertransplantaties. De regionale overheid en artsen sluiten liever de ogen voor de handel in organen.

In Afghanistan en in de meeste andere landen is de particuliere koop en verkoop van organen illegaal, evenals de implantatie door artsen. Maar in de praktijk blijft het wereldwijd een probleem, vooral wanneer het gaat om nieren. De meeste donoren kunnen immers met slechts één nier leven.

“Die mensen hebben nu eenmaal geld nodig,” zegt Ahmed Zain Faqiri, een leraar die een nier wil kopen voor zijn ernstig zieke vader. Buiten het Loqman Hakimziekenhuis kijkt de stevig gebouwde jonge boer Haleem Ahmad (21) hem wat nerveus aan. Hij had gehoord dat hier geld valt te verdienen met de verkoop van een nier, geld dat hij goed kan gebruiken na de mislukking van zijn oogst.

Flats zonder licht

Komt het tot een overeenkomst, dan kunnen voor de jongeman de gevolgen akelig zijn. Want de arme drommels die een nier hebben afgestaan, moeten in Herat zien te herstellen in vervallen flats zonder verwarming of licht. . Ze zijn dan wel voorlopig verlost van de schuld die hun leven vergalde, maar ook te verzwakt om te werken. Ze lijden pijn, goede medicijnen kunnen ze zich niet veroorloven.

Transplantaties zijn big business voor het Loqman Hakimziekenhuis. Bestuurders pochen over de meer dan duizend niertransplantaties die er de afgelopen vijf jaar werden uitgevoerd. De patiënten komen uit heel Afghanistan en uit de Afghaanse diaspora. Het ziekenhuis biedt ‘koopjes’; een transplantatie kost er een twintigste van een ingreep in de Verenigde Staten.

Het ziekenhuis in Herat kent een schier oneindige aanvoer van verse organen. Of er goed aan wordt verdiend? “Dat kun je wel zeggen,” antwoordt de financieel bestuurder Masood Ghafoori van het ziekenhuis desgevraagd.

Het ziekenhuis zorgt voor de verwijdering van de nier, de transplantatie en het begin van de revalidatie van zowel gever als ontvanger. Niemand stelt lastige vragen. Volgens de verkopers betalen de kopers hun ziekenhuiskosten. Na een paar dagen in de revalidatiezaal moeten ze weer naar huis.

Het is niet de zorg van het ziekenhuis wat donor en ontvanger met elkaar hebben afgesproken, zeggen artsen. “Daar hebben wij niets mee te maken,” volgens Farid Ahmad Ejaz. Op zijn visitekaartje staat, in het Engels: Founder of Kidney Transplantation in Afghanistan. Ejaz beweerde eerst dat ruim tien arme inwoners van Herat logen toen ze ons vertelden dat ze hun nier hadden verkocht voor cash. Later gaf hij toe dat ze ‘misschien’ toch de waarheid spraken. Gesprekken met andere gezondheidsfunctionarissen verliepen volgens hetzelfde patroon. Op de aanvankelijke ontkenning volgde een morrend toegeven van het bestaan van zulke praktijken. Mahdi Hadid, lid van het bestuur van de provincie Herat: “In Afghanistan heeft alles waarde, behalve een mensenleven.”

In India deden in de jaren tachtig de eerste verhalen de ronde over de handel in organen. Volgens de Verenigde Naties maken zulke praktijken tegenwoordig zo’n tien procent uit van alle wereldwijd uitgevoerde transplantaties. Iran, iets meer dan honderd kilometer van Herat gelegen, is het enige land waar de verkoop van nieren niet illegaal is. Voorwaarde is wel dat koper en verkoper Iraniërs zijn.

“Er bestaat altijd een kloof tussen internationale richtlijnen en wat regeringen in de praktijk doen,” volgens de Israëlische specialist Asif Efrat. Afghanistan is volgens hem een relatieve nieuwkomer vergeleken met landen waar de handel in organen het meest voorkomt, zoals China, Pakistan en de Filippijnen. Efrat: “Er bestaat weliswaar een consensus dat zulke praktijken verboden moeten worden, maar regeringen hebben zo hun eigen redenen om daar niet al te streng op toe te zien.”

Ondergrondse praktijken

Elders in de wereld zorgen morele scrupules ervoor dat deze praktijken zich ondergronds afspelen, maar in Herat is daar weinig van te merken. Ejaz en andere leidende figuren bij ziekenhuizen in de stad verwijzen naar de wrede logica die voortvloeit uit armoede. Ejaz: “Mensen in Afghanistan verkopen hun zonen en dochters voor geld. Hoe kun je dat vergelijken met het verkopen van nieren? We moeten dit doen omdat anders iemand doodgaat.”

Ejaz leek niet erg aangedaan toen hij het visitekaartje zag van een ‘makelaar’ in nieren: “In Afghanistan zijn er zelfs visitekaartjes voor mensen die aanbieden anderen te vermoorden.”

Drie op de vier patiënten in een revalidatiezaal van het ziekenhuis zeggen dat zij hun nieren hebben gekocht. “Ik voel me nu goed,” aldus de 36-jarige imam Goelaboeddin uit Kabul. Hij heeft pas een nieuwe nier gekregen. “Ik heb helemaal geen pijn.”

Hij zegt 3500 dollar, omgerekend ruim 2900 euro, voor zijn nier te hebben betaald ‘aan een volslagen onbekende’. De bemiddelaar kreeg 80 dollar commissie. Galaboeddin denkt dat hij voordelig uit was. Nieren kunnen wel 4500 dollar kosten. De imam: “Als beide partijen het eens zijn, heeft de islam er geen problemen mee.”

Abdul Hakim Tamanna, hoofd van de gezondheidszorg in de provincie Herat, erkent dat de zwarte markt voor nieren in Afghanistan in opmars is. Maar volgens hem is er weinig dat de regering ertegen kan doen: “Dit is helaas in arme landen gemeengoed. De mensen houden zich er niet aan wetten en regels.”

In 2020 bestempelde de Wereldbank meer dan 70 procent van de Afghanen als arm. Het land blijft grotendeels afhankelijk van buitenlandse hulp. Inkomsten uit eigen land zijn goed voor slechts de helft van de rijksbegroting. Van een sociaal vangnet is geen sprake, de gezondheidszorg biedt kansen om de meest kwetsbare burgers uit te buiten.

Diep in het doolhof van met zand bedekte straten in de sloppenwijken van Herat betreurt Mir Gul Ataye elke seconde van zijn besluit om zijn nier te verkopen. De 28-jarige bouwvakker verdiende voor zijn operatie in november tot vijf dollar per dag. Nu is hij niet in staat meer dan vijf kilo te tillen en zelfs dat kost hem moeite. “Ik heb pijn, ik voel me zo zwak,” zegt hij. “En ik kan mijn plas niet ophouden.”

Vier kinderen zitten dicht bij elkaar op de betonnen vloer in de kale en onverlichte kamer. Volgens Ataye zijn dertien familieleden financieel van hem afhankelijk. Hij had schulden van ongeveer 4000 dollar. “Het was moeilijk, maar ik had geen keus,” zegt hij. “Ik schaamde me heel erg.”

Rekening betalen

In ruil voor zijn nier ontving Ataye 3800 dollar. Dat was nog geen drie maanden geleden. Hij heeft nog steeds schulden, kan zijn huur of elektriciteitsrekening niet betalen en voelt zich ‘bedroefd, wanhopig, boos en eenzaam’. Op een avond was de pijn zo hevig dat hij met zijn hoofd tegen een muur sloeg en een schedelbreuk opliep. Andere mensen in Herat noemen soortgelijke redenen om een nier te verkopen: schulden die maar bleven groeien, zieke ouders, een huwelijk dat ze anders nooit hadden kunnen bekostigen.

“Mijn vader zou zijn overleden als we ze niet hadden verkocht,” aldus de 25-jarig Jamila Jamshid. Ze zit op de vloer tegenover haar 18-jarige broer Omid in een koude flat aan de rand van Herat. Beiden hebben een nier verkocht. Zij vijf jaar geleden, hij begin vorig jaar. Ze voelen zich zwak en hebben pijn.

In een door een lemen muur omringd kamp buiten Herat verblijven mensen die zijn gevlucht voor de strijd in andere provincies. De met een witte tulband getooide stamoudste Mohammed Zaman vertelt over de onweerstaanbare verleiding van het geld dat in het Logman Hakimziekenhuis kan worden verdiend. Meer dan twintig inwoners van zijn dorp, die inmiddels uit hun huizen zijn verjaagd, hebben hun nieren reeds verkocht. Zaman: “De mensen hebben geen land meer, ze lijden honger. We kunnen niet zomaar een winkel beginnen. We hebben geen geld, ik kan niets doen om ze tegen te houden.”

In een plaatselijk restaurant vertellen vijf broers hoe ze in de provincie Badghis van hun land werden verdreven door constante aanvallen van de Taliban. In Herat hebben ze allemaal een nier verkocht. De jongste is 18, de oudste 32. Een van hen, Abdul Samir: “We moesten wel. Anders hadden we niet eens een vingernagel verkocht.”

© The New York Times

Vertaling René ter Steege

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden