Rijen voor een voertuig van de overheid dat voedselpakketten uitdeelt in een Zuid-Afrikaans township.

PlusReportage

Een lockdown? Dat werkt in de sloppenwijken van Zuid-Afrika niet

Rijen voor een voertuig van de overheid dat voedselpakketten uitdeelt in een Zuid-Afrikaans township.Beeld REUTERS

Zuid-Afrika zit sinds 26 maart op slot vanwege corona. Maar in sloppenwijken als Freedom Charter in township Soweto is daar weinig van te merken. ‘Zeg eens: hoe ziet iemand met corona eruit?’

Om in Freedom Charter te komen, moet je een treinspoor oversteken. Overal hangen groepjes jongeren: sommige voetballen, anderen roken een joint. Sithembiso Yingwane (37) lacht. “Je moet eens zien hoe snel deze straten leeg zijn zodra het leger verschijnt.” Dat gebeurde drie keer in de eerste weken van de lockdown, die sinds 26 maart in heel Zuid-Afrika van kracht is om de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. “Iedereen schiet dan naar binnen. Alleen blijft het leger steeds maar een uur. Daarna is iedereen voor je het weet weer buiten.”

Vrijheidshandvest

Freedom Charter heeft een trotse historie. In 1955 kondigde de huidige regeringspartij ANC hier, samen met zijn bondgenoten in de strijd tegen de apartheid, het Vrijheidshandvest (het Freedom Charter) af. Het werd de blauwdruk voor een gedroomd multiraciaal en eerlijk Zuid-Afrika. 65 jaar later is een wijk met beschamende armoede alles wat op deze plek overblijft.

Yingwane komt van de markt aan de betere zijde van het spoor. Ook daar vind je geen gouden bergen, maar de straten zijn tenminste geasfalteerd. Woningen hebben er riolering én een kraan. Het was er druk, zag Yingwane. De overdekte marktplaats was vanwege de lockdown weliswaar gesloten, maar op de stoep ging een deel van de handel gewoon door. Voor de supermarkt stond een rij van honderd meter – niemand die afstand hield.

Nu loopt Yingwane over het treinspoor terug naar huis. Hij is een stevige man in een diepblauw joggingpak en met een warme lach. Hij werkt in een kliniek twee wijken verderop in Soweto. “Nee, niet hier.” Hij wijst naar zijn sloppenwijk. “In Freedom Charter is helemaal niets. Geen school, geen bibliotheek, geen supermarkt. En ook geen kliniek.”

In de wijk is weinig veranderd sinds de uitbraak van het coronavirus in Zuid-Afrika en de lockdown die volgde, vertelt hij. Er is, ondanks beloftes over voorlichtingscampagnes, nooit iemand langsgekomen om de bewoners van Freedom Charter ook maar de meest basale informatie te verschaffen over Covid-19 en de manieren om zichzelf tegen een besmetting te beschermen. “De regering zou in ieder geval zeep moeten uitdelen,” zegt Yingwane. “Zelf hebben de mensen daar het geld niet voor.”

Elias Mokhabi wacht hem achter het spoor op. Hij woont, evenals als Yingwane, al zijn hele ­leven in Freedom Charter. Slechts een handvol huizen is er van steen. Ertussen staan krotten van golfplaat bovenop elkaar gepakt. Overal spelen kinderen. Op een straathoek dobbelt een groep mannen. Door geulen in de onverharde weg lopen stroompjes vuil water naar beneden, waarin vrouwen met behulp van plastic teiltjes de was hebben gedaan. Als het regent, kampen de bewoners onderaan de helling met overstromingen.

Zo iemand is Doris Harrison (39). Zij komt net terug van de gemeenschappelijke buurtkraan. Ze heeft een rasp en een pan in haar handen. “Hoe kunnen wij de hele dag binnen blijven, zoals de regering wil? Alleen al voor water moeten we naar buiten.” Ze wijst naar de groene dixi­toiletten, die om de twintig meter langs de straat staan. “Zelfs als we naar de wc willen, moeten we naar buiten. En niet iedereen heeft een koelkast. Dus we moeten elke dag ons huis uit voor boodschappen. Een lockdown werkt niet in een sloppenwijk.”

Veel weet Harrison niet over het coronavirus. Dat geeft ze onmiddellijk toe. Ze kijkt Yingwane en Mokhabi vragend aan. “Zeg eens: hoe ziet ­iemand met corona er precies uit? En waarom moeten wij voor dit virus opeens zo bang zijn. We hebben hier toch wel ergere virussen?”

In Zuid-Afrika overlijden nog altijd elk jaar 71.000 mensen aan aids. De teller van Covid-19 staat officieel pas op 48. Harrison: “We horen dat we mondkapjes en handschoenen moeten kopen. Maar wie heeft daar geld voor, nu we door de lockdown niet meer mogen werken?”

Want wie een baantje heeft in Freedom Charter, werkt bijna zonder uitzondering op basis van een nulurencontract. Dus geldt: geen werk, geen loon. Harrison herschikt de doek die ze om haar hoofd heeft geknoopt. “Ook ik ben door de lockdown mijn inkomen verloren,” zegt ze. “Ik werkte in een winkeltje met kantoorartikelen.” De lockdown – twee weken geleden tot en met 30 april verlengd – is volgens haar een verkeerde beslissing. “De overheid belooft ons geld te geven, maar ik denk niet dat die steun er écht komt.” Ze schudt haar hoofd. “Ik woon met mijn moeder van 69 in huis. We overleven op haar pensioenuitkering.” Die bedraagt omgerekend nog geen honderd euro per maand: drie euro per dag, voor met z’n tweeën.

Nadat ze afscheid van Harrison hebben genomen, slaan Mokhabi en Yingwane linksaf. Een doel lijkt hun wandeling niet te hebben – gewoon een blokje om. “De overheid zegt allerlei noodfondsen op te zetten,” moppert Yingwane. “Maar het is allemaal zo vaag en complex. Mensen hier vertrouwen het niet. Ze zijn gefrustreerd. Zij vermoeden dat voor de zoveelste keer valse beloften worden gedaan. De regering kan beter elke dag voedselpakketten uitdelen.”

Middenklassekritiek

Het is een heel ander geluid dan klinkt in de rijkere wijken van Zuid-Afrika – het economisch meest ongelijke land ter wereld. De elite en middenklasse prijzen juist het kordate optreden van de regering. De populariteit van president Cyril Ramaphosa is onder hen sinds de aankondiging van de lockdown snel gestegen. Zij hebben dan ook het geld om de lockdown uit te zitten. Zij kunnen best een tijdje vanuit huis werken. Hun meest gehoorde klacht rond 26 maart was slechts dat zij een paar weken lang de hond niet meer mochten uitlaten – die is nu aangewezen op de tuin.

Verveling en groepsdruk

Zelfs die schaarse middenklassekritiek verstomt, nu de lockdown op het eerste oog effect lijkt te hebben. Het aantal geregistreerde coronabesmettingen stijgt relatief traag. Al is de vraag hoeveel die cijfers zeggen, zolang er in townships als Soweto nauwelijks wordt getest.

Zo sprak Yingwane, op de weg terug van de markt, kort met zijn vriend Robert Dlamini. Die had op tv gehoord over mobiele coronatest­centra, maar had iets dergelijks in Soweto nog niet gezien. Hij vond dat er op centrale plekken in het township medische tenten zouden moeten verrijzen, zoals er vóór de lockdown tenten stond waar mensen zich gratis konden laten testen op hiv. “Waarom kan dat met corona niet?” vroeg hij zich af. “Nu weet niemand in de townships of hij besmet is of niet. Dat voedt de verwarring onder de mensen.”

Elias Mokhabi heeft praktisch de hele wandeling gezwegen. Maar tegen de tijd dat hij en Yingwane terugkeren op de hoofdweg van hun sloppenwijk, vertelt hij plotseling enthousiast dat hij twee voetbalteams uit Freedom Charter coacht. Hij grijnst. Zelf was hij ooit een snelle, wendbare middenvelder. Hij maakt ter bewijs een schijnbeweging zonder bal.

Het blijkt te gaan om teams van The Freedom Charter Foundation. Dat project zette Yingwane in 2016 op in zijn vrije tijd. Het doel is om kinderen uit de wijk meer structuur te bieden, vertelt Mokhabi. Om te zorgen dat zij niet gaan drinken of experimenteren met drugs. De amfetamine Tik en het op heroïne gebaseerde nyaope vormen een reusachtig probleem in de wijk.

De puberende voetballers werden tot de lockdown elke dinsdag, woensdag en donderdag na schooltijd opgepikt. Ze trainden en kwamen dan net voor donker thuis. Nu de trainingen stilliggen, maakt Mokhabi zich zorgen. “Als zij door verveling en de groepsdruk op straat de verleiding niet kunnen weerstaan, is het bijna onmogelijk hen weer op het rechte pad te krijgen.”

Regering gehoorzamen

Op de kruising waar nog steeds wordt gedobbeld, spreekt Christopher Mbangwa trainer Mokhabi en Yingwane aan. “Ik woonde hier al toen het Vrijheidshandvest werd afgekondigd,” vertelt hij trots. “Dertien was ik toen.”

Dat hij nog steeds in Freedom Charter woont is niet zijn eigen keus, geeft hij toe. “Ik sta sinds 1996 op de wachtlijst voor een sociale woning.” Maar door de corruptie bij de toewijzingen van zulke huizen kreeg hij er nooit een. Dus leeft hij nog altijd in een klein, geel huisje, hooguit twaalf vierkante meter groot, zonder toilet of stromend water, ingeklemd tussen de krotten van kuchende en snotterende buren. “Ja, ik ben bang voor het coronavirus,” geeft hij toe. “Ik ga nog wel naar buiten, maar niet te lang.”

Hij is een van de weinigen in Freedom Charter die de lockdown steunt. “We moeten de regering gehoorzamen.” En dus wast Mbangwa elke twintig minuten zijn handen. “Ik zit niet meer aan mijn gezicht.” Hij heeft goed opgelet bij het tv-kijken. “Want ze zeggen dat het virus héél gevaarlijk is. Zeker voor iemand van 78 als ik.”

Zuid-Afrika probeert vooral tijd te winnen 

Soweto is niet het enige township waarin de lockdown niet door iedereen wordt nageleefd. Dat geldt ook voor het nog dichter bevolkte Diepsloot. De politie lijkt vooral de toegangswegen af te sluiten, zodat het virus niet kan binnendringen. Het is er druk op straat.

Een recente presentatie van de overheid maakte duidelijk dat de lockdown in Zuid-Afrika niet is bedoeld om een verdere uitbraak van corona te voorkomen, maar om de piek af te vlakken en vooral ook uit te stellen, van juli naar september. Zo wil de regering tijd winnen om onder meer het aantal ic-bedden te vergroten. Het land wil na 30 april stap voor stap weer open. Tot die datum bekijkt de regering per dag of zij sommige aspecten van de lockdown kan versoepelen.

Vooral de naderende winter, van juni tot en met augustus, baart zorgen. Veel Zuid-Afrikanen krijgen dan traditioneel griep en het zal volgens epidemioloog Cheryl Cohen tegen die tijd ‘heel, heel moeilijk’ worden om gevallen van corona te herkennen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden