PlusAchtergrond

Duitse antiabortusactivisten gebruiken oude naziwet: ‘Ik was verbijsterd’

Duitse antiabortusactivisten gebruiken een onder de nazi’s ingevoerde wet die het delen van informatie over abortus strafbaar stelt. Daarin zijn ze redelijk succesvol, tot verdriet van abortusartsen.

De wetsartikelen 218 en 219a verbieden abortus en het adverteren van abortus in Duitsland. Beeld NurPhoto via Getty Images
De wetsartikelen 218 en 219a verbieden abortus en het adverteren van abortus in Duitsland.Beeld NurPhoto via Getty Images

Vijf jaar geleden ontving dokter Kristina Hänel een brief van de politie waarin ze werd verzocht naar het bureau te komen. Eenmaal daar vertelde een agent dat een antiabortusactivist een klacht over haar had ingediend. Ze had informatie over abortus, een ingreep die zij in haar praktijk uitvoert, op haar website staan. Het publiekelijk delen van informatie over abortus is in Duitsland verboden.

Hänel maakte zich geen zorgen. De wet die uit de nazitijd stamde werd al decennia genegeerd. Net als veel andere artsen had ze al meerdere aanklachten gekregen van antiabortusactivisten, maar die hadden nooit tot een zaak geleid. Ja, ze was op de hoogte van één geval. Maar dat was in Beieren, een veel conservatievere regio dan haar stad Gießen, een universiteitsstad die bekendstaat om haar cultuur en wetenschap.

Maar op een warme augustusdag in 2017 kwam Hänel thuis van werk en vond een gele brief op de keukentafel. “Ik wilde het je niet eerder vertellen,” zei haar partner bij binnenkomst. “Ik wilde je geen slechte dag op werk bezorgen.” De brief kwam van de rechtbank en kondigde aan dat ze verdacht werd van het schenden van artikel 219a in het Duitse strafrecht: het adverteren van abortus. “Ik was verbijsterd,” zegt ze aan de telefoon.

Fragiele abortusrechten

De rechtszaak maakte veel los in Duitsland. Hänel, een vriendelijke vrouw met kleurrijke kleding, werd het gezicht van een nieuwe abortusrechtenbeweging in het land. De rechtszaak maakte duidelijk hoe fragiel de abortusrechten voor Duitse vrouwen daadwerkelijk zijn. Abortus is volgens artikel 218 in het Duitse strafrecht namelijk illegaal. Toch mogen vrouwen om medische redenen of na een verkrachting een zwangerschap beëindigen. Daarbij kunnen vrouwen tot twaalf weken zwangerschap zich laten aborteren als ze daarvoor een certificaat krijgen na een gesprek met een kerkelijk of onafhankelijk adviesbureau.

Die gedoogconstructie is gaan wankelen doordat de invloed van de antiabortusbeweging in Duitsland is toegenomen. De Lebensschutz-beweging voert campagne, lobbyt in de politiek en organiseert demonstraties bij klinieken in Berlijn, met in 2019 achtduizend deelnemers. Maar vooral online is de beweging actief. De website Babykaust vergelijkt abortus met de Holocaust, vergezeld van foto’s van huilende kinderen en bloederige embryo’s.

De site is opgezet door Klaus Günter Annen, een kantoorbediende uit de deelstaat Baden-Württemberg, die zich na zijn pensioen op het activisme stortte. Hij stuitte op de in vergetelheid geraakte wet 219a in het Duitse strafrecht, het verbod op het adverteren van abortus. Het naziregime had die wet in 1933 ingevoerd zodat Duitse vrouwen het niet in hun hoofd zouden halen zich te ontdoen van hun ongeboren nageslacht. Nu is die wet munitie voor Annen, die sinds 2005 honderden abortusartsen heeft aangeklaagd voor het informeren van vrouwen.

Zijn aanklachten tegen artsen als Hänel werden jarenlang genegeerd. Tegelijkertijd moest hij een aantal keer zelf naar de rechtbank. In 2003 kreeg hij een voorwaardelijke gevangenisstraf van twee maanden toen hij brochures uitdeelde voor de praktijk van een dokter, die hij ‘kindermoordenaar’ noemde. Ook besloot het federale hooggerechtshof dat hij op grond van de vrijheid van meningsuiting wel abortus met de Holocaust mag vergelijken, maar abortusartsen niet met concentratiekampcommandanten.

Wiskundestudent

Maar de inspanningen van Annen kwamen pas echt van de grond toen hij in 2015 steun kreeg van de 30-jarige antiabortusactivist Yannic Hendricks. De wiskundestudent uit Kleve maakte er, zijn woorden, een hobby van om abortusartsen aan te geven bij de politie vanwege artikel 219a. Een van zijn aanklachten leidde tot de rechtszaak van dokter Hänel in 2017, die zoveel stof deed opwaaien. De bekende presentator Jan Böhmermann had het over Hendricks toen hij zei: “Dus we moeten nog discussie voeren over 219a vanwege verveelde internetlosers die er persoonlijke voldoening uit halen om vrouwen in nood lastig te vallen?”

Voor Duitse artsen was het een schok toen Hänel werd veroordeeld vanwege artikel 219a en een boete van 6000 euro kreeg. Hänel besloot haar veroordeling aan te vechten. Ze liet de informatie op haar site staan, uit steun deden veel artsen hetzelfde. “Ze toonden hun solidariteit met mijn zaak.”

Arts Kristina Hänel werd veroordeeld voor het delen van informatie over abortus op haar website. Zij vecht nu tegen de Duitse abortuswetten. Beeld Jorgen Heinrich/HH
Arts Kristina Hänel werd veroordeeld voor het delen van informatie over abortus op haar website. Zij vecht nu tegen de Duitse abortuswetten.Beeld Jorgen Heinrich/HH

Ook in de Duitse politiek krijgt de zaak van Hänel veel bijval. Alle politieke partijen, behalve de regerende CDU en de extreemrechtse AfD, willen artikel 219a afschaffen. Dat de CDU zo’n conservatief standpunt inneemt in deze kwestie is te verklaren doordat de AfD in die tijd bezig was met een flinke opmars en de partij haar conservatieve kiezers niet wilde verliezen. “De rechtse krachten werden steeds sterker,” verzucht Hänel. “Dat de meerderheid in de Bondsdag daardoor niet haar stempel op dit onderwerp wist te drukken, is een catastrofe.”

Hoewel het de meerderheid in de Bondsdag niet lukte om 219a te schrappen, werd dit in 2019 wel aangepast. Artsen mogen nu op hun website vermelden dát ze abortus uitvoeren, maar niet welke methodes ze gebruiken. Ook besloot de Duitse Medische Vereniging een lijst te publiceren met abortusartsen, omdat vrouwen in hun zoektocht enkel stuitten op lijsten van websites als Babykaust. Maar de lijst van de vereniging is onvolledig, omdat veel artsen er niet op durven zolang de wetgeving onduidelijk blijft.

Daardoor blijft abortus gecriminaliseerd en dat levert bizarre situaties op, weet Hänel. Zo waren er de keren dat bewapende agenten de praktijken van abortusartsen binnenkwamen terwijl vrouwen in de wachtkamer zaten. Of die zaak waarbij een gynaecoloog voor de rechtbank kwam en de rechter zijn cliënt bleek te zijn. “De rechter heeft toen gezegd: het kan niet zijn dat die man een crimineel is,” zegt ze.

Zulke incidenten leiden ondertussen tot meer bewustwording in Duitsland. Sinds de zaak van Hänel is er breed discussie over het onderwerp. Eerder stuitten alleen vrouwen die ongewenst zwanger waren op de hindernissen. “Jonge vrouwen weten meestal niet dat we zo’n gekke wet hebben,” zegt Hänel. “Als ze ongewenst zwanger zijn en adressen zoeken van abortusartsen, dan komen ze uit bij prolife, Babykaust en andere stomme websites en realiseren ze zich: wat gebeurt er in Duitsland?”

Hoewel Duitsland op veel onderwerpen een progressief beleid voert, heeft het sterke conservatieve wortels. In sommige delen van het land is abortus nog steeds een taboe. Training in abortus is geen onderdeel van reguliere medische studies, zelfs niet in een specialistische opleiding als gynaecologie.

Consequenties voor vrouwen

Afgelopen zomer wilde het ministerie voor Sociale Zaken van de deelstaat Baden-Württemberg klinieken aanmoedigen meer artsen te rekruteren die bereid zijn een abortus uit te voeren. De twee grootste verenigingen voor gynaecologen noemden dat een ethische uitdaging. “Elke betrokkene moet zich hiervoor verantwoorden tegenover zijn of haar geweten.”

Door de toenemende invloed van wet 219a wordt abortus verder in de taboesfeer gedrukt. “Je spreekt er niet over aan de universiteit, je onderwijst er niet in, want iedereen is bang om aangeklaagd te worden,” zegt Hänel. “Als je zegt dat je een abortusarts bent, dan mogen mensen je niet zo. Het helpt dan natuurlijk niet dat het in de strafwet staat.”

Inmiddels zijn er steeds minder faciliteiten waar vrouwen een zwangerschap kunnen afbreken. Volgens het federale bureau voor statistiek was in 2003 een abortus mogelijk in 2050 klinieken, in 2020 waren dat er nog maar 1120. In Passau, een universiteitsstad met 53.000 inwoners, voert geen enkele arts momenteel abortus uit.

Ondertussen vindt de antiabortusbeweging steeds meer manieren om vrouwen te bereiken. Zo doen organisaties als Profemina zich voor als neutrale adviesbureaus waar vrouwen het benodigde certificaat kunnen krijgen voor een abortus. Maar ter plekke worden ze omgepraat door antiabortusactivisten.

Ook Hänel ziet de beweging aan invloed winnen. “Hier in Gießen reden ze met bussen rond, beplakt met hun propaganda. Ze hebben genoeg geld voor dat soort acties.”

Hänel vecht terug via de juridische weg. Vorig jaar klaagde ze antiabortusactivist Annen aan, omdat hij haar vergeleek met artsen van de concentratiekampen. Ze won de rechtszaak en Annen kreeg een boete van 6000 euro.

Maar belangrijker dan actie ondernemen tegen activisten vindt zij het gevecht tegen artikel 219a, dat een langere adem vereist. Want haar hoger beroep tegen haar eerdere veroordeling verloor ze onlangs definitief.

Nu brengt ze haar zaak voor de hoogste rechtelijke macht in Duitsland, het Federale Constitutioneel Hof. Mocht het haar daar niet lukken om artikel 219a aan te vechten, stapt ze naar de Europees Hof. Toch heeft ze goede hoop dat het haar in Duitsland gaat lukken. “Veel juristen maakten al duidelijk dat deze wet zo niet verder kan,” zegt ze. “Je kunt niet vrouwen de mogelijkheid geven om een abortus te doen, maar medisch personeel tegelijkertijd verbieden informatie te geven.”

Hänel heeft zich altijd ingezet voor de keuzevrijheid van vrouwen. Lang had ze het gevoel er alleen voor te staan, maar dat is de afgelopen vier jaar veranderd. Ze is nu trots lid van Doctors for Choice Germany en de saamhorigheid onder artsen vindt ze ‘wunderbar’. “We hebben niet eerder de noodzakelijkheid ervan ingezien, terwijl die er al vele jaren was,” zegt ze. “Nu pas zien we dat we ons moeten organiseren om vrouwen recht te geven op een betere behandeling.”

Ook in Nederland strafbaar

In Nederland is abortus opgenomen in het Wetboek van Strafrecht. Dat betekent dat het officieel als misdrijf wordt gezien. Op basis van de Wet afbreking zwangerschap is abortus onder een aantal voorwaarden toegestaan. Zo mag alleen een vergund ziekenhuis of kliniek abortus uitvoeren, is abortus mogelijk tot 24 weken zwangerschap, en krijgen vrouwen vijf dagen bedenktijd.

De abortuswet is al jaren onderwerp van discussie. Die gaat onder meer over de vraag of een huisarts een abortuspil moet kunnen voorschrijven, en of de bedenktijd zou moeten worden geschrapt. In februari stemde een meerderheid in de Tweede Kamer voor dat laatste. Het is echter aan het komende kabinet of de bedenktijd ook echt zal sneuvelen. Demissionair minister Hugo de Jonge (CDA) zei de ­bedenktijd niet meer in zijn termijn te schrappen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden