PlusAchtergrond

De politieke crisis in Duitsland raakt landen wereldwijd

Nu Duitsland in een politieke crisis verkeert, dreigt het gebrek aan leiderschap op het wereldtoneel alleen maar langer te gaan duren. Europa dreigt achterop te raken. ‘Duitsland is de olifant in de kamer.’

Angela Merkel, al veertien jaar bondskanselier.Beeld EPA

Al voordat Angela Merkels gekozen opvolger deze week de Duitse politiek in een diepere chaos duwde door aan te kondigen dat ze het toch niét doet, waren er klachten over het gebrek aan Duits leiderschap in Europa. Het ontbrak Merkel aan visie, luidde al tijden de kritiek in binnen- en buitenland.

De vrouw die veertien jaar lang bondskanselier was, vermeed ieder risico. Haar land had de handen nog vol aan het loskomen van de geschiedenis en was niet in staat een doorslaggevende rol te spelen in het verdedigen van het multilateralisme. Ook niet toen Donald Trump op het punt stond dat geloof in samenwerkende bondgenoten op te blazen.

Die zorgen zullen dit weekend alleen maar meer voor het voetlicht worden gebracht. Tijdens de jaarlijkse Veiligheidsconferentie in München – het politieke equivalent van het Wereld Economisch Forum in Davos – ontmoeten analisten en diplomaten van over de hele wereld elkaar om te praten over internationale veiligheidsuitdagingen.

Verlamming

Het is veelzeggend dat de stilstaande en ideologisch gespleten Duitse regering nauwelijks een rol van betekenis speelt op de agenda. En dat dertig jaar na de hereniging van oost en west. Merkel komt zelf niet eens naar München. De Duitse kwestie zal niettemin een hoofdonderwerp zijn voor de wereldleiders aan tafel.

“Duitsland is de olifant in de kamer,” zegt directeur Jan Techau van het Duitse Marshallplanfonds in Berlijn. “Vandaag de dag denkt iedereen weer aan Duitsland en zijn leiderschap op het gebied van veiligheid. Eigenlijk wacht iedereen op Duitsland.”

Het ontslag van Merkels beoogde opvolger ­Annegret Kramp-Karrenbauer zal alleen maar meer vragen opwerpen over welke kant Duitsland op gaat. Die onzekerheid betekent dat het land de komende maanden vooral naar binnen toe zal zijn gekeerd. De verlamming waar bondgenoten in de Europese Unie en Washington zich zo aan ergeren, zal nog langer duren.

De Duitse elite ziet heus wel in dat de problemen zich alleen maar verder opstapelen. Een klein maar levendig groepje experts op het gebied van buitenlandpolitiek erkent al langer dat er behoefte is aan meer strategisch denken, een sterkere eurozone en investeringen in belangrijke technologieën en groene economie. Het gezelschap heeft oog voor de uitdagingen – van klimaatverandering en Russische inmenging tot de technologische oorlog tussen China en de VS – waardoor Europa riskeert achterop te raken.

Geen gevoel van urgentie

Maar zelfs terwijl China, Rusland en het Amerika van Trump als roofdieren om Europa heen draaien – of het nu om Oekraïne, Huawei of handel gaat – ontbreekt het aan politiek leiderschap dat zich laat vertalen in beleid waar Duitse kiezers achter staan. “Er is geen gevoel van urgentie in Duitsland,” zegt Techau. “China, Rusland, de situatie met Trump, alleen dat kleine groepje strategen heeft het op de radar.”

Een van de redenen daarvoor is dat het goed gaat in Duitsland. Voor de meeste mensen, vooral in het van oudsher dominante westen, is Merkels termijn een periode geweest van stabiliteit en welvaartsgroei. “Een terughoudende status quo in de samenleving ondersteunt een terughoudende status quo in de regering,” zegt Timothy Garton Ash, hoogleraar Europese geschiedenis aan de Universiteit van Oxford. De laatste paar jaar is een angst voor de toekomst binnengeslopen, zegt Garton Ash, maar die heeft zich vertaald in een sentiment van ‘laten we genieten van wat we hebben’.

Ideeën om te veranderen zijn moeilijk te verkopen aan mensen die in de decennia na de Tweede Wereldoorlog juist door terughoudendheid rijk en invloedrijk zijn geworden, vult Jan Techau aan. “Duitsland is rijk en machtig geworden, heeft zich herenigd en kreeg zijn soevereiniteit terug. En nu verwachten de landen die ons al die jaren onder de duim wilden houden opeens leiderschap. Dat pikken de Duitsers niet.”

Duitsland heeft zich traditioneel altijd reactief en pragmatisch opgesteld, zegt hoogleraar politieke economie in Berlijn Henrik Enderlein. “We zijn eigenlijk aan het slaapwandelen. Ondanks de val van de Muur en de eenwording zijn we nog altijd niet hersteld van het idee ‘als we maar lang genoeg wachten, komt vanzelf alles goed’.”

Berlijn is voorzichtig

Duitsland is bovendien nog helemaal niet klaar om ‘economisch te lijden om er politiek beter van te worden’, zegt Christian Odendahl, als econoom verbonden aan het Berlijnse Centrum voor Europese Hervorming. “Maar toch is het wel veranderd in een land dat zich economisch onzeker voelt over de toekomst.” Die onzekerheid komt voor een deel door het gegeven dat Duitsland meer dan andere landen afhankelijk is van export naar en investeringen in China. Dat heeft invloed op tal van beleidsterreinen – van Huawei tot Hongkong – en zorgt ervoor dat Berlijn uiterst voorzichtig is en liever niet al te veel risico’s neemt.

Merkels neiging om risico’s uit de weg te gaan is een van de redenen dat het contact is verwaterd met de Franse president Emmanuel Macron. Die heeft strategische visies over Europa te over en zou ze maar wat graag uitvoeren. De twee zijn het niet vaak eens, en ze kunnen het ook al niet goed met elkaar vinden. Dat maakt de richting die de Europese Unie na de brexit op moet gaan nog veel ingewikkelder.

Toen Donald Trump tot president werd verkozen in de Verenigde Staten, verwachtte eigenlijk iedereen dat Merkel voorop zou gaan in het verdedigen van het op regels gebaseerde multilateralisme waar Duitsland en Europa zoveel aan hebben gehad. “Toen Trump werd beëdigd zagen we in Angela Merkel de nieuwe leider van het Westen. Wie zou dat nu nog zeggen?” vraagt directeur van de Noord-Atlantische Raad Anna Wieslander. “Het is een teken dat Duitsland de verkeerde kant op is gegaan,” besluit ze. “Duitsland is een verenigende leider, terwijl Frankrijk alleen verstorend werkt. Maar Merkel geeft niet thuis.”

© The New York Times. Vertaling: David van Unen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden