PlusAchtergrond

De held van ‘Hotel Rwanda’ werd te populair voor president

Rusesabagina kwam op 28 augustus aan in Rwanda, waar hij meteen werd gearresteerd.Beeld AFP

Paul Rusesabagina ging van ‘s werelds beroemdste Rwandees tot een gevangene van zijn politieke aartsvijand President Paul Kagame, wiens overheid de hotelier beschuldigd van moord en terrorisme. 

Manager Paul Rusesabagina van het hotel dat 1268 mensen beschermde tijdens de genocide in Rwanda hield altijd het hoofd koel. Zo zag hij kans moordenaars op afstand te houden en al zijn gasten het leven te redden. De voor een Oscar genomineerde film Hotel Rwanda maakte zijn verhaal wereldberoemd.

Nu is Rusesabagina terug in Rwanda, maar ditmaal als arrestant in een kale cel van het hoofdbureau van politie in de hoofdstad Kigali. De 66-jarige Rusesabagina wacht een proces wegens moord, brandstichting en terrorisme.

Uiterlijk is hij nog steeds de onverstoorbare hotelier in zijn blazer, witte overhemd en gepoetste schoenen, maar zijn levensverhaal heeft een wending genomen die zelfs de Hollywoodversie in de schaduw stelt.

“Hoe ik hier terecht ben gekomen? Nou, dat was wel een verrassing,” zei hij tijdens een interview in de gevangenis, waarbij hij volgens familie niet vrijuit durfde te spreken omdat er twee Rwandese functionarissen in het vertrek waren. Wel zei hij: “Ik was helemaal niet van plan hiernaartoe te gaan.”

Rusesabagina is een bekend criticus van het Rwandese regime. Beeld REUTERS

Rusesabagina’s lot zegt veel over de hachelijke situatie van Rwanda, een klein Afrikaans land waar in 1994 tot wel een miljoen mensen omkwamen bij groteske moordpartijen. De genocide vervult de wereld, die niet ingreep, nog steeds met schaamte.

Na de massamoorden nam de voormalige rebellenleider Paul Kagame krachtige maatregelen om het land te stabiliseren. Als president werd hij de lieveling van de door schuldgevoelens geplaagde westerse landen. Hij telt mensen als Bill Gates, Tony Blair en Bill en Hillary Clinton onder zijn bondgenoten. Donorlanden overstelpten Kagame met hulpgelden, waarmee hij de armoede terugbracht, de economie liet groeien en vrouwen benoemde op hoge functies.

Showprocessen

Maar onder Kagame groeide Rwanda ook uit tot een autoritair geleide staat waar politieke rivalen van de president in de gevangenis belanden, worden berecht in showprocessen of onder geheimzinnige omstandigheden sterven, al dan niet in het buitenland. Rwandese militairen worden bovendien beschuldigd van plunderingen en massamoorden in het buurland Congo.

Rusesabagina is een van de bekendste critici van Kagame en gebruikte zijn status van beroemde Rwandees om de president hard aan te vallen. Hij was leider van een oppositiecoalitie in ballingschap – die beschikt over een militaire tak – en wendde zich 2018 in een video tot zijn achterban toen hij de regering van Kagame bekritiseerde. “De tijd is gekomen om al het mogelijke in het werk te stellen om voor verandering te zorgen,” zei hij. “Als een laatste redmiddel.”

In het interview in de gevangenis ontkende Rusesabagina dat zijn groepering zich voorbereidde op gewapend verzet of een coup tegen Kagame, ‘diplomatieke actie’ was volgens hem het doel. “We zijn geen terroristische organisatie,” bezwoer hij.

Het luxe Hôtel des Mille Collines, in het hart van Kigali, was een vijfsterrenschuilplaats in een land dat in 1994 werd ondergedompeld in bloedvergieten. Terwijl leden van Hutumilities de straten afschuimden op zoek naar slachtoffers, wist de geslepen Rusesabagina, een Hutu, de moordenaars buiten te houden. De voorraden sigaren, bier en dollars van het hotel, eigendom van een Belgische onderneming, kwamen goed van pas om generaals om te kopen. Onder zijn beschermelingen bevond zich zijn vrouw Tatiana, een Tutsi.

Buiten het hotel werden Rwandezen met messen doodgehakt, levend verbrand of doodgeschoten. Binnen, als door een wonder, overleefden alle 1268 mensen in het hotel. “Een eiland van angst in een zee van vuur,” zo omschreef Rusesabagina ooit zijn domein.

Na de genocide ging hij weer aan het werk. Maar in Rwanda bleef onder Kagame chaos en spanning heersen. Twee jaar na diens aantreden kreeg Rusesabagina de waarschuwing dat zijn leven gevaar liep en dat het regime zijn paspoort in beslag zou nemen. Het gezin vertrok de volgende dag naar Oeganda en kort daarop naar België, de voormalige koloniale machthebber. Rusesabagina kreeg er politiek asiel, verdiende de kost als taxichauffeur en kocht een huis in een voorstad van Brussel. In 1998 deed hij zijn verhaal in het met lof overladen verslag van de genocide van de Amerikaanse schrijver Philip Gourevitch. Maar verder leefde hij, inmiddels Belgisch staatsburger, in anonimiteit.

De Ierse filmregisseur Terry George ontmoette Rusesabagina voor de eerste maal in Brussel in 2002, als passagier in zijn taxi. Georges film Hotel Rwanda kwam in 2004 uit en oogstte lof van critici. Bij de première in Los Angeles stond de Rwandees op de rode loper met Angelina Jolie, Harrison Ford en Matt Damon. Amnesty International zorgde voor verdere bekendheid en de film sleepte drie Oscarnominaties in de wacht, waaronder die voor beste acteur voor Don Cheadle, die de rol van Rusesabagina speelde.

De film Hotel Rwanda oogstte lof van critici en werd voor drie Oscars genomineerd.

In april 2005 zou de film in première gaan in Rwanda. Terry George vloog van de VS naar Brussel waar hij met Rusesabagina en diens vrouw een vlucht zou nemen naar Kigali. Maar bij het inchecken trof hij alleen Tatiana. Rusesabagina had op het laatste moment afgezien van de reis. George: “Hij zei dat hij er zich niet veilig voelde, dat hij was gewaarschuwd niet te gaan.”

Toch leek president Kagame de film te waarderen. Hij zat tussen zijn vrouw Janet en Terry George bij de vertoning in de balzaal van het InterContinental Hotel in Kigali. De president grinnikte bij een scène waarin hij te zien was. Mensen in het publiek juichten.

Maar naarmate Rusesabagina’s reputatie in de VS steeds grotere hoogten bereikte, groeide de irritatie bij Kagame en zijn naaste medewerkers. Nadat Rusesabagina in 2005 door president George W. Bush was onderscheiden met de Presidential Medal of Freedom, de hoogste onderscheiding voor burgers in de VS, kwam in Rwanda een hetze tegen hem op gang. Zo publiceerde de regime-getrouwe krant New Times artikelen met de teneur dat hij niet deugt, ‘dat hij de ziel van de genocide in Rwanda verkoopt om medailles in de wacht te slepen’.

Maanden later vuurde Kagame zelf een salvo af. “Rwanda heeft geen in Amerika of Europa verzonnen helden nodig,” zei hij.

Na het succes van Hotel Rwanda verkocht Rusesabagina zijn taxi, ging aan de slag voor een sprekersbureau en reisde de hele wereld af om te waarschuwen voor genocide. In eigen land bereikte zijn conflict met Kagame het kookpunt toen hij zijn memoires publiceerde onder de titel An Ordinary Man, met felle kritiek op Kagame. ‘Rwanda wordt geregeerd door en ten voordele van een kleine elite van Tutsi’s,’ schreef hij. De weinige Hutu’s op hoge posities staan volgens hem in het Frans bekend als Hutus de service, excuus-Hutu’s.

Arrestatie

Rusesabagina wilde tegenover zijn familie weinig kwijt toen hij op 26 augustus in Chicago op een vlucht stapte naar Dubai. ‘Vergaderingen,” was zo’n beetje het enige dat hij erover losliet.

De coronapandemie hield hem gescheiden van zijn vrouw, die sinds februari in Brussel was gestrand. Een bezoek aan een pasgeboren kleinzoon bij Boston kon niet doorgaan. Maar de reis naar Dubai was kennelijk de moeite waard.

Rusesabagina bracht slechts zes uur door in Dubai. Op de tweede, kleinere luchthaven van de stad ging hij aan boord van een privéjet met bestemming, dacht hij, Bujumbura in Rwanda’s buurland Burundi. Maar op 28 augustus, kort voor zonsopgang, landde het toestel in Kigali. Rusesabagina werd meteen gearresteerd.

“Hij kwam zich hier zelf aangeven,” zei het hoofd van Rwanda’s inlichtingendienst, generaal Joseph Nzabamwita, met een glimlach. “Echt een prachtige operatie.”

Human Rights Watch noemt de arrestatie een schending van het internationaal recht, Rusesabagina zit gevangen op zo’n 8 kilometer van zijn vroegere hotel. Zonder zijn gebruikelijke flair en zijn vroegere voorraden sigaren, drank en dollars is het een raadsel hoe hij zich hieruit kan redden.

© The New York Times

Vertaling René ter Steege

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden