PlusExclusief

De grootste kerncentrale van Europa is in Russische handen. Wat zijn de gevolgen?

De grootste kerncentrale van Europa is na felle beschietingen in handen gekomen van de Russen. Hoe gevaarlijk is dit en heeft het ook gevolgen voor ons land? Vijf vragen.

Sanne Schelfaut
null Beeld Future Publishing via Getty Imag
Beeld Future Publishing via Getty Imag

1. Wat is er gebeurd?
Donderdagnacht is er brand uitgebroken in de kerncentrale van Zaporizja in het zuidoosten van Oekraïne. Dit gebeurde na beschietingen van Russische troepen. Volgens het Internationaal Atoomenergie Agentschap IAEA werd de brand vrij snel geblust. Eerder waren er berichten dat de lokale brandweer de plaats van de brand niet kon bereiken om te blussen omdat ze geen toegang kregen van Russische troepen.

Rafael Mariano Grossi, directeur van het IAEA, bevestigde dat nieuws niet. Wel is hij duidelijk over de oorzaak van de brand: “Een projectiel heeft een gebouw geraakt dat op het terrein van de kerncentrale staat,” aldus Grossi tijdens een persconferentie vrijdag. “Het gebouw maakt geen deel uit van een van de reactoren, daar is geen schade. Het gaat om een gebouw voor trainingsfaciliteiten.”

Volgens Rusland ging het om een projectiel van Oekraïense troepen, maar Grossi liet ook daar geen twijfel over bestaan: “Het was een Russisch projectiel.” Bij gevechten op of rond het terrein overleden minstens drie Oekraïense soldaten, bij de brand zelf raakten ook twee mensen gewond. “Het gaat om twee mensen van het bewakingsteam, niet om operatoren of technici.”

Volgens het IAEA zijn er geen verhoogde stralingsniveaus in de buurt geconstateerd. Vorige week is de in 1986 ontplofte kerncentrale in Tsjernobyl, zo’n 100 kilometer ten noorden van Kiev, al onder controle van de Russen gekomen.

2. Wat weten we over de kerncentrale?
De kerncentrale Zapirizja, de grootste van Europa, ligt in de gelijknamige provincie bij de stad Enerhodar. Zaporizja is een van de vier operationele kerncentrales van Oekraïne. De centrale bestaat uit zes kernreactoren en is volgens uiteenlopende schattingen goed voor zo’n 20 tot 40 procent van de Oekraïense elektriciteitsvoorziening.

Momenteel is één (reactor 4) operationeel. Reactor 1 is in onderhoud, reactoren 2 en 3 in veilige shutdownmodus en reactoren 5 en 6 in reserve. De kerncentrale heeft een vermogen van 950 megawatt. Ter vergelijking: de kerncentrale Borssele in Zeeland heeft 485 megawatt.

3. Hoe gevaarlijk was de brand?
De Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken, Dmitro Koeleba, waarschuwde na de brand meteen voor een mogelijke explosie van de centrale, die ‘tien keer groter’ kan zijn dan de ramp met de centrale in Tsjernobyl in 1986, de grootste kernramp uit de geschiedenis. President Zelenski waarschuwde voor ‘het einde van Europa’ als de kerncentrale in Zaporizja zou ontploffen.

“Geen enkel ander land heeft ooit een kerncentrale beschoten. Dit is de eerste keer in onze geschiedenis, de eerste keer voor de mensheid.” Hij sprak van een gerichte aanval van Russische tanks op de kerncentrale en vroeg Europeanen wakker te worden en hun politieke leiders op te roepen om op te treden tegen de Russische troepen.

Tekst gaat verder onder de foto.

De kerncentrale Zaporizhzhia werd in de nacht van donderdag op vrijdag volgens de Oekraïense buitenlandminister ‘van alle kanten aangevallen’ door Russische grondtroepen. Dit had brand tot gevolg. Beeld Videostill
De kerncentrale Zaporizhzhia werd in de nacht van donderdag op vrijdag volgens de Oekraïense buitenlandminister ‘van alle kanten aangevallen’ door Russische grondtroepen. Dit had brand tot gevolg.Beeld Videostill

Experts melden echter dat een rampscenario onwaarschijnlijk is: de reactoren van Zaporizja zijn anders ontworpen, en kregen na de ramp in Fukushima nog een upgrade. De reactoren zijn volgens Eric Van Walle, directeur van het Belgisch nucleair onderzoekscentrum SCK CEN, beveiligd door een betonnen koepel zodat ze zelfs een aardbeving of het neerstorten van een vliegtuig aankunnen. Het beschieten met artillerie zal dan ook niet veel invloed hebben.

“De centrale dateert uit begin jaren tachtig, maar is bijvoorbeeld niet te vergelijken met die van Tsjernobyl. Zowel van binnen als van buiten is dit complex veel veiliger. Zaporizja is vergelijkbaar met de kerncentrale in Borssele of de Belgische centrales,” vertelt Van Walle.

“Je moet heel heel erg je best doen als je de reactoren wilt raken,” zegt ook stralingsdeskundige Hielke Freerk Boersma van de Rijks Universiteit Groningen. “Alleen een zware bom zou mogelijk zoveel schade aan een koelbad met splijtstofstaven kunnen berokkenen dat er straling kan ontstaan.’’

4. Is de inname van de kerncentrale door de Russen een bedreiging voor Europa?
Dat het Russische leger de centrale in handen heeft is volgens Wim Turkenburg, kernenergiedeskundige en emeritus hoogleraar aan de Universiteit Utrecht niet direct een bedreiging voor Europa. Moskou controleert nu de elektriciteitsvoorziening in de regio en daar was het de Russen zeer waarschijnlijk om te doen, vermoedt Turkenburg.

“Als ze de stroomvoorziening platleggen, kan dat consequenties hebben voor het functioneren van bijvoorbeeld ziekenhuizen. Het kan de communicatie met Kiev verstoren. Ik denk niet dat ze de kerncentrale kapot willen maken, want dat zou ook gevolgen voor Rusland hebben,” stelt hij. Geen elektriciteit zou het dagelijkse leven van de Oekraïners bemoeilijken. Net zoals het blokkeren van havens langs de Zwarte Zee of andere strategisch belangrijke plaatsen voor voedsel- en waterbevoorrading. Dat past volgens defensiespecialisten binnen het concept van de zogeheten wurgstrategie.

Turkenburg deelt niet de angst van president Zelenski dat Rusland de kernramp bij Tsjernobyl wil herhalen. “Zijn woorden kunnen propaganda zijn. Hij hoopt dat westerse mogendheden hierdoor in actie komen. Hij zegt dat de rest van Europa nu ook wordt aangevallen.’’

Van Walle stelt dat het geenszins de bedoeling van de Russen kan zijn om de centrale te vernietigen. “Als er straling vrijkomt, kan dat ook gevolgen hebben voor Rusland. Dat gaan ze nooit doen.”

5. Geen reden voor paniek dus?
Volgens Eric Van Walle is daar geen sprake van. “We meten continu of er sprake is van verhoogde straling bij kerncentrales. We zijn ook aangesloten op het meetnet van Oekraïne. Tot nu toe hebben we geen enkele verhoging waargenomen. De situatie lijkt er onder controle.”

Toch zijn veel Nederlanders bezig met het gevaar van nucleaire straling. Zo is de vraag naar jodiumtabletten flink gestegen, meldt zowel het Centraal Bureau Drogisterijbedrijven als de brancheorganisatie van apothekers (KNMP). Stralingsdeskundige Boersma geeft aan dat het op dit moment geen zin heeft dergelijke tabletten te slikken. Voor de goede orde: het innemen van kaliumjodide, de werkzame stof in jodiumtabletten, kan de kans op schildklierkanker bij een kernramp verkleinen.

“Als er in Oekraïne radioactieve stoffen zouden vrijkomen, zijn dergelijke tabletten vooral van belang voor de mensen in het land zelf. Als een radioactieve wolk ons land binnen drijft, zijn de schadelijke stoffen al zo verdund dat we er geen of amper last van hebben. Dat was ook zo na de Tsjernobylramp.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden