De voetafdrukken van Neil Armstrong op de maan worden door Nasa gezien als erfgoed. Maar er zijn geen internationale regels die mensen verplicht die te beschermen.

Plus Achtergrond

De eerste voetafdrukken op de maan, mogen die vertrapt worden?

De voetafdrukken van Neil Armstrong op de maan worden door Nasa gezien als erfgoed. Maar er zijn geen internationale regels die mensen verplicht die te beschermen. Beeld NASA

Vijftig jaar na de eerste maanlanding worden ruimtereizen steeds gewoner. De vraag rijst of erfgoed in de ruimte moet worden beschermd. Zoals de laarsafdrukken van Neil Armstrong op de maan. 

Bij hun bezoek aan de maan, vijftig jaar geleden, lieten Neil Armstrong en Buzz Aldrin zo’n honderd voorwerpen achter. Zoals een deel van hun maanlander, de Amerikaanse vlag en, ja, afval in allerlei soorten en maten.

Die spullen liggen er nog steeds, omgeven door laarsafdrukken die getuigen van de eerste stappen van de mensheid in een andere wereld. Maar die plek, Tranquility Base, is misschien niet zo’n blijvend stuk erfgoed als het symbool waar die voetsporen voor staan.

“Kan iets je ervan weerhouden om gewoon over Neil Armstrongs voetafdrukken te rijden?” vraagt Steve Mirmina zich af, expert in ruimtevaartrecht aan de Universiteit van Georgetown. “Nee, niets. Er is geen regel, geen Amerikaanse wet of geen internationaal verdrag dat mensen verplicht zulke zaken te beschermen.”

Met andere woorden: iedereen die in staat is Tranquility Base te bereiken, kan bij die gelegenheid schade toebrengen aan wat geldt als een onmisbaar deel van het menselijk erfgoed, vergelijkbaar met de bekendste archeologische vindplaatsen op aarde. “Waar die voorwerpen liggen, in welke positie, dat vertelt het echte verhaal en de geschiedenis van mensen op de maan,” volgens Michelle Hanlon. Zij is als juriste gespecialiseerd in internationaal ruimterecht en mede-oprichter van For All Moonkind. Die organisatie werkt aan een internationale overeenkomst voor het behoud van de eerste sporen van de menselijke aanwezigheid op de maan.

Volgens Hanlon hoef je niet eens ter plaatse te zijn om Armstrongs voetafdrukken te vertrappen: “Je kunt een robot sturen, en gewoon vanaf de aarde met wat joysticks eroverheen laten gaan.” De zorg over de teloorgang van zulke historische plekken is niet iets abstracts. Op een paar belangrijke uitzonderingen na zijn er geen gedragsregels die gelden voor het maanoppervlak. Zakenmensen met ruimte-ambities hebben al de neiging getoond tot hemelse geintjes.

Discobal

Elon Musk, oprichter van SpaceX, schoot een Tesla de ruimte in. Het bedrijf Rocket Lab, dat kleine raketten bouwt, deed in Nieuw-Zeeland hetzelfde met een soort discobal. Vodafone overweegt een gsm-mast op de maan te bouwen. Op serieuzer vlak is sprake van een nieuwe ruimtewedloop tussen regeringen en particuliere ondernemingen met het doel zowel mensen als ruimterobotten naar de maan te sturen.

Een van die bedrijven is het in Berlijn gevestigde PTScientists, dat een landing voorbereidt bij de missie van Apollo17, waar voor het laatst mensen op het maanoppervlak rondsjouwden. Dat voornemen spoorde anderen aan om serieus te beginnen met het koesteren van het menselijk erfgoed op de maan.

Op aarde worden zulke plaatsen beschermd door een uitgebreide wetgeving op nationaal en internationaal niveau, zoals Stonehenge in Engeland of het Yosemite Nationaal Park in de VS. Dat is in de ruimte anders. In 1967 werd het Ruimteverdrag van de Verenigde Naties van kracht, de basis van het internationaal ruimterecht. Tal van landen ondertekenden het in een tijd dat de VS en de Sovjet-Unie trachtten elkaar in de ruimte de loef af te steken. Het verdrag bepaalt dat de ruimte ‘vrij is voor onderzoek en gebruik door wie het wil’. Onbeperkte toegang moet gelden voor alle gebieden op en rondom hemellichamen.

Niet erg diplomatiek

Simpel gezegd, de ruimte is het rechtsgebied voor de gehele mensheid. Geen enkel land kan zich uitroepen tot ‘eigenaar’ of delen ervan ‘bezetten’ of opeisen. Dat bemoeilijkt wel het instellen van beschermde gebieden of het beperken van activiteiten op of onder de zes Apollo-landingsplaatsen. Of rond de plek waar in 1959 het Sovjetruimtevaartuig Loena 2 landde, het eerste door mensen gemaakte apparaat dat neerkwam in een andere wereld. Of de plaats waar in januari China’s Chang’e 4 ruimtevaartuig de eerste landing verrichtte op de achterkant van de maan.

Juriste Michelle Hanlon: “Als de Amerikaanse regering zou waarschuwen niet over Neil Armstrongs voetafdrukken heen te lopen, komt dat neer op het opeisen van dat deel van de maan. En dat zou niet erg diplomatiek zijn.” Wel is volgens Hanlon duidelijk dat de voorwerpen op de maan eigendom zijn van de landen die ze daar achterlieten, zoals vastgesteld in artikel VII van het Ruimteverdrag. Dus kun je in de problemen komen als je de twee golfballen bemachtigt en verkoopt die Alan Shepard in 1971 over het maanoppervlak sloeg. Of een smiley schildert op China’s maanwagentje Yutu-2. 

Astronaut Edwin E. Aldrin Jr., poseert naast de Amerikaanse vlag. Beeld NASA

De Amerikaanse ruimtevaartorganisatie Nasa probeert sinds 2011 internationale afspraken te maken over het behoud van de zes Apollo ‘erfgoedplekken’ en de daarmee verbonden voorwerpen. Rond die tijd waren ondernemers druk doende als eersten op de maan te komen en daarmee de Google Lunar X Prize te winnen. Een extra hoge beloning was uitgeloofd voor het ruimtevaartuig dat zo dicht mogelijk bij een landingsplaats van het Apolloproject zou neerkomen

. Vandaar de vrees dat toekomstige bezoekers vooral uit zijn op een stunt waarmee ze goede sier kunnen maken. “Een student die op de maan rondrijdt in een karretje wil natuurlijk met een iPhone opnamen maken van de Apollo-landingsplaatsen,” voorziet ruimtevaartrechtexpert Steve Mirmina. “Je vertrekt niet voordat je foto’s hebt gemaakt van de eerste voetstappen, of van alle zakken poep die Nasa achterliet. Ook wil je natuurlijk kijken of de vlag er nog staat.”

‘Archeologische plaatsten’

De Nasa heeft niet-bindende richtlijnen uitgevaardigd voor de bescherming van dat soort plaatsen, zoals een beperking van het aantal vluchten in de onmiddellijke omgeving en een verbod op het te dicht naderen van de landingsplaatsen van Apollovluchten 11 en 17.

‘Deze plaatsen hebben een speciale historische en culturele betekenis,’ aldus de Nasa. De organisatie heeft overeenkomsten gesloten met bedrijven die iets met de maan van plan zijn; ze krijgen alleen steun van de Nasa als ze zich houden aan de richtlijnen. Henry Hertzfeld, directeur van het Instituut voor Ruimtebeleid van de George Washington University: “Het is knap hoe de Nasa zijn eigen normen heeft opgelegd aan zulke ondernemingen.” Volgens Hertzfeld kan het lang duren voordat een internationaal bindende juridische overeenkomst erfgoed op de maan veiligstelt.

Toch kwam in mei de Democratische senator Gary Peters uit Michigan met een wetsvoorstel dat overheidsdiensten verplicht om respectering van de Nasa-richtlijnen verplicht te stellen bij het afgeven van vergunningen voor ‘activiteiten op de maan’.

Republikeinen steunen het voorstel. Peters: “Dit zijn de eerste archeologische plaatsen buiten de planeet aarde. En nu ruimtevaart meer gemeengoed wordt, moeten we die geweldige stappen van de mensheid beschermen. Als ze worden beschadigd, zijn ze voor altijd verloren.”

De belangrijkste van zulke plaatsen hebben een link met de Verenigde Staten, maar hun beschermers willen niet dat ze uitsluitend met dat land worden vereenzelvigd. Michelle Hanlon: “Dit is een erg menselijk verhaal en mensen beschouwen het ook als zodanig, ongeacht uit welk deel van de wereld ze komen.”

De Amerikaanse hoofdrol kan ook voor problemen zorgen. Het beperken van de toegang tot historische pekken komt neer ‘op beperking van de vrijheid onderzoek te doen’, aldus Mari Eldholm van PTScientists. Zij waarschuwt dat die Amerikaanse stappen ook kunnen worden uitgelegd als het zich toe-eigenen van iets dat de hele mensheid toebehoort.

Maanwagentjes

PTScientistst bereidt een missie voor naar het gebied van Apollo 17, compleet met een maanlander en twee maanwagentjes. Doel is te bestuderen hoe de met Apollo verbonden voorwerpen de vijftig jaar hebben doorstaan. Dus valt beschadiging van de te onderzoeken plaatsen niet uit te sluiten, al houdt het bedrijf zich volgens Eldholm aan de richtlijnen van de Nasa. De internationale politieke situatie is op dit moment niet bepaald gunstig voor het sluiten van verdragen, al dan niet over de maan. Henry Hertzfeld: “Steeds meer landen zijn technisch in staat tot experimenten in de ruimte en zijn er al druk mee bezig.”

Michelle Hanlon van For All Moonkind is ervan overtuigd dat het de moeite loont te blijven streven naar bescherming van ‘de eerste sporen van de mensheid in de ruimte’. “Voor toekomstige generaties zou het rampzalig zijn als die sporen verdwenen. Op aarde hebben we het zo vaak verkeerd gedaan, laten we alsjeblieft op de maan die fouten niet maken.”

© The New York Times
Vertaling René ter Steege

Beeld NASA
Beeld NASA
Voorwerpen die op de maan zijn achtergelaten, zijn eigendom van de landen die ze daar hebben achtergelaten. Beeld NASA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden