Plus

De Chinese markt betaalt, dus bepaalt

Amerikaanse ondernemers zwichten met bosjes voor de eisen van de Chinese Communistische Partij, die geen kritiek duldt. Centraal staat de afweging: 1,4 miljard potentiële klanten, of het vrije woord. 

Een advertentie voor de wedstrijd tussen de LA Lakers en de Brooklyn Nets in Shanghai werd weggehaald toen de NBA weigerde excuses aan te bieden aan China voor een tweet van een basketbalbons. Beeld AFP

Tijdens de Koude Oorlog was het aftandse Sovjetsysteem geen partij voor de lokroep van Amerika’s zogenaamde softpower. Spijkerbroeken, jazz, rock ’n roll, Coca-Cola, Hollywood: voor de onderdrukte burgers werden het symbolen van de Amerikaanse vrijheid en welvaart waartegen de communistische verboden niet waren opgewassen.

Vandaag de dag is China een veel en veel grotere, maar ook uiterst lucratieve, uitdaging voor sommige van de beroemdste iconen van de Amerikaanse cultuur, zoals Apple, Disney, Lady Gaga en recentelijk de NBA, de National Basketball Association. Steeds vaker vraagt China een prijs voor de toegang tot het beste dat Amerika te bieden heeft: onderwerping aan de standpunten van de Communistische Partij.

Dat bleek onlangs weer bij de rel die ontstond na een tweet waarin een Amerikaanse basketbalbond zich solidair verklaarde met de jonge betogers die zich in Hongkong verzetten tegen de invloed van het regime in Peking.

Basketbalwedstrijden afgelast

‘Fight for Freedom, Stand with Hong Kong,’ twitterde voorzitter Daryl Morey van de Houston Rockets begin deze maand. Zijn team bevond zich op dat moment met andere NBA-teams in Japan en zou doorreizen naar China voor demonstratiewedstrijden. Peking protesteerde fel en Morey verwijderde zijn tweet meteen. 

De NBA ‘betreurde’ dat de baas van de Rockets ‘onze Chinese vrienden’ had beledigd, maar Peking nam daarmee geen genoegen en toonde wat de economische gevolgen kunnen zijn voor het tarten van de Communistische Partij. Zoals Mao Tse-toeng al zei: “Een vonkje kan een bosbrand veroorzaken.”

De NBA had een week eerder nog grootse plannen met China, maar daar bleef niets van over. Rechtstreekse uitzendingen van basketbalwedstrijden werden afgelast. Chinese staatsmedia vielen de NBA fel aan om zijn ‘inmenging’ in Chinese aangelegenheden. Even boze als bedroefde fans verscheurden hun kaartjes voor de wedstrijd tussen de Los Angeles Lakers en de Brooklyn Nets in Shanghai.

De Amerikaanse softpower van culturele vitaliteit wekt de bewondering van veel mensen op aarde, ook in China met zijn harde, dwingende regime. Veel producenten van die cultuur laten zich echter de wet voorschrijven door de Chinese leider Xi Jinping. Hij koestert de ambitie van China een tegenwicht, zo niet een alternatief, te maken voor de Verenigde Staten. Het ziet er dus niet naar uit dat Amerikaanse muziek, films en ander amusement China dichter tot de liberale, westerse waarden zullen brengen, zoals in de Sovjet-Unie gebeurde.

De laatste jaren zwichtte de ene na de andere Amerikaanse vooraanstaande ondernemer voor Chinese eisen om rekening te houden met de politieke gevoeligheden van het regime. Of voor de eis om excuses aan te bieden, zoals de studio’s in Hollywood geregeld doen. 

De beloning bestaat uit toegang tot de gigantische Chinese markt van 1,4 miljard potentiële klanten. Maar Amerika kan daar een hoge prijs voor betalen: aantasting van zijn geloofwaardigheid als een baken van het vrije woord.

Geruime tijd gingen bedrijven door de knieën zonder dat het veel opzien baarde, zoals Marriott, Gap, Versace en United Airlines. Meestal was China’s toorn gewekt door verwijzingen naar Hongkong of Taiwan die volgens het regime neerkwamen op impliciete erkenning van hun onafhankelijkheid. Maar de rel rond de NBA vestigde in de VS extra de aandacht op de Chinese censuur van de Amerikaanse amusementsindustrie.

Lady Gaga

Eerder al had China de satirische cartoon South Park in de ban gedaan om een aflevering waarin de Chinese culturele censors belachelijk werden gemaakt, net als de Amerikaanse bedrijven die ervoor zwichten. De NBA-affaire was voor de makers van South Park aanleiding er nog een schepje bovenop te doen: ‘Net als de NBA verwelkomen wij de Chinese censoren in onze huizen en onze harten. Ook wij houden meer van geld dan van vrijheid en democratie.’

De opkomende supermacht China komt over als overgevoelig voor kritiek en prikkelbaar. Lady Gaga mocht in 2017 een tijdje niet in China optreden nadat ze de Dalai Lama had ontmoet, de Tibetaanse geestelijk leider die volgens China streeft naar afscheiding van het ‘moederland’.

De satirische serie South Park is in China in de ban gedaan door een aflevering over de culturele censuur in China. Beeld Southpark Studios

Vorig jaar werd Gap gedwongen tot excuses voor de verkoop van T-shirts met een kaart van China zonder Taiwan of eilanden in de Zuid-Chinese Zee. Op Chinese sociale media werd Gap door het slijk gehaald, hoewel het shirt alleen in filialen in Canada was aangeboden, niet in China. “Zulke reacties zijn slecht voor het imago van China, niet alleen in de VS maar in de hele wereld,” aldus Chinakenner Jonathan McClory die wereldwijd de effecten van softpower bijhoudt.

Ideologische strijd

Tot voor kort gold basketbal als een schoolvoorbeeld van wat softpower vermag. De term werd eind jaren tachtig gemunt door professor Joseph Nye van de Universiteit van Harvard. Tijdens de ideologische strijd tussen kapitalisme en communisme gebruikte de VS softpower om te proberen de mensen in landen als de Sovjet-Unie voor zich te winnen. 

Toen het Amerikaanse leger Elvis Presley als dienstplichtig soldaat naar West-Duitsland stuurde, zond het ook een krachtig symbool van het Amerikaanse culturele leven naar een land op korte afstand van het ‘Oostblok’.

In deze tijd van globalisering hoort softpower allang niet meer bij het Amerikaanse buitenlandse beleid. Maar de meeste delen van de wereld zijn nog steeds doordrenkt van de Amerikaanse populaire cultuur. Zelfs in gebieden waar regeringen vijandig staan jegens de VS, vinden merken als Apple, Coca-Cola en Marvel genoeg klanten.

De NBA heeft een grote en enthousiaste aanhang in China en de bond tracht die liefde te beantwoorden. Voor de Amerikaanse bond is China niet alleen een belangrijke markt, maar ook een kweekvijver voor talentvolle basketballers als Yao Ming. Deze vroegere ster van de Houston Rockets wordt in China als een held vereerd.

Zelfs Xi Jinping is een fan. Begin 2012, toen hij nog niet almachtig was, bezocht hij de VS. Hij woonde een wedstrijd bij van de Lakers en kreeg een heldergeel Lakersshirt cadeau. “Basketbal is een sport met een grote invloed overal in de wereld, ook het Chinese volk houdt ervan,” zei Xi in augustus toen in China het wereldkampioenschap werd gehouden.

Boycot 

Maar de steun van de Houston Rockets aan de betogers in Hongkong leek voor China de laatste druppel. De protesten hadden maandenlang aangehouden en steeds meer burgers deden eraan mee. Voor China aanleiding Amerika te betichten van steun aan de soms gewelddadige actievoerders. De verhouding met Washington was al op een dieptepunt beland met de door president Trump afgekondigde handelsoorlog.

De Chinese propaganda zag in Daryl Moreys solidariteit met de demonstranten een goede aanleiding om de VS in te peperen dat zulke provocaties niet zonder commerciële gevolgen blijven. Hoewel het regime duidelijk de publieke opinie bewerkte, leek de verontwaardiging onder burgers oprecht.

Xu Guyong, een 46-jarige ambtenaar, was van de provincie Zhejiang met zijn zoon van dertien naar Shanghai gereisd om de wedstrijd te zien. Beiden droegen shirts van de Lakers. Toch was ook hij boos op de baas van de Houston Rockets.

“Als mensen in China vinden dat we de NBA moeten boycotten, ben ik daar helemaal voor,” zei hij. “Ik zou gehoor geven aan de oproep van de natie en niet meer kijken.”

De NBA trachtte snel de brand te blussen door excuses aan te bieden en afstand te nemen van de tweet van Morey. Met als gevolg dat de bond in de VS de wind van voren kreeg.

De Republikeinse senator Mario Rubio: “Tv-zenders, luchtvaartmaatschappijen hotelketens, winkelbedrijven en Hollywood doen al aan zelfcensuur. Nu lopen gewone burgers het risico hun baan te verliezen als ze China beledigen.”

Volgens Jonathan McClory, de expert op het gebied van softpower, is vandaag de dag het promoten van politieke waarden ondergeschikt aan het nastreven van commerciële belangen. “De NBA ziet China niet als een land om de loftrompet te steken over Amerikaanse opvattingen over democratie en het recht op vrije meningsuiting. Wat cru gezegd, het gaat ze om de winst.”

De Houston Rockets zijn nog steeds niet bekomen van wat die ene tweet teweegbracht. Toen een journalist van CNN twee spelers in Tokio vroeg of ze nog iets durfden te zeggen over sociale en politieke kwesties, greep iemand van de persafdeling meteen in. “Sorry, maar we beantwoorden alleen vragen over basketbal.”

© The New York Times
Vertaling René ter Steege

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden