PlusAchtergrond

De brenger van ziekte en welvaart: ook het Italiaanse Tarente worstelt met vervuilende staalfabrieken

Tata Steel in IJmuiden moet sluiten of sterk vergroenen, vindt de Tweede Kamer. De reden is de vervuiling, maar veel werknemers zijn bang voor hun baan. In het Zuid-Italiaanse Tarente woedt deze discussie al jaren.

Door de enorme vervuiling die de hoogovens veroorzaken sommeerde de rechter al in 2012 een gedeeltelijke sluiting van de fabriek. Beeld Getty Images
Door de enorme vervuiling die de hoogovens veroorzaken sommeerde de rechter al in 2012 een gedeeltelijke sluiting van de fabriek.Beeld Getty Images

Fratelli d’Italia, het Italiaanse volkslied klinkt uit een krakkemikkige luidspreker in de jachthaven van Tarente, een stad bovenin de hak van de Italiaanse laars. De witte jachten schitteren in de late zomerzon. Idyllisch, zo lijkt het. Aan de overkant van het water braakt een schoorsteen om de tien minuten een witte wolk stoom uit. “Dat is vieze stoom,” corrigeert Giancarlo Girardi. “Als je even wacht dan verdwijnt de witte wolk en blijft er zwarte rook over.” Girardi heeft dertig jaar onder die schoorsteen gewerkt, in het hete deel van de hoogovens. Hij is hier voor de herdenking van slachtoffers op de werkvloer. “Veel van mijn collega’s zijn er niet meer, gestorven aan de vervuiling van de fabriek.”

De hoogovens van Tarente hangen als een schaduw over deze antieke stad, in 706 voor Christus gesticht door Spartanen. Onder het oude centrum, gebouwd op een eiland in een lagune, zijn de resten te bezichtigen, maar niemand die zich dat herinnert. Tarente is synoniem geworden met vervuilende zware industrie. Midden jaren zestig van de vorige eeuw werden aan de rand van de stad de ItalSider-hoogovens geopend, een poging van de centrale overheid in Rome om dit arme deel van Italië te ontwikkelen. “Toen ik in 1981 bij de hoogovens werd aangenomen werkten er zo’n veertigduizend mensen,” zegt Giuseppe Roberto, hij werkte dertig jaar in de fabriek en kreeg goed betaald. Het dubbele van het salaris bij de marinebasis aan de andere kant van de stad. “De economie kreeg een enorme boost, Tarente was toen de rijkste stad van Zuid-Italië.”

Inmiddels is Giuseppe Roberto met vervroegd pensioen en woordvoerder van de buurtvereniging van Tamburi, de wijk die zo goed als tegen de fabriek aan staat. Slechts een doorgaande weg scheidt de huizen, roodgepleisterde blokkendozen van drie verdiepingen, van de opslagplaatsen van ijzererts. De 700 meter lange en 77 meter hoge silo’s met halfronde daken, ze lijken op sporthallen uit de jaren zeventig, zijn in elke hoek van de wijk zichtbaar. Tot voor een jaar terug lag de grondstof van metaal opgeslagen in de openlucht, bij stevige wind kleurde de hele wijk Tamburi rood en konden de kinderen niet naar school.

“Ze hebben mijn dikke darm grotendeels weggehaald,” zegt Roberto. Er werd een vorm van de ziekte van Crohn bij hem geconstateerd en daarvan geeft hij de fabriek de schuld. “Je krijgt die ziekte of als je jong bent of als je heel oud bent. Ik kreeg de aandoening op mijn vijftigste.” En hij is niet de enige, aandoeningen aan longen of het verteringssysteem zijn in Tarente bijna epidemisch.

Giuseppe Roberto, ex-medewerker. Beeld Angelo van Schaik
Giuseppe Roberto, ex-medewerker.Beeld Angelo van Schaik

Gedeeltelijke sluiting

Met een capaciteit van zo’n 12 miljoen ton per jaar zijn de staalfabrieken in Tarente de grootste van Italië en één van de grootste van Europa. Maar door de enorme vervuiling die de hoogovens veroorzaken sommeerde de rechter al in 2012 een gedeeltelijke sluiting van de fabriek. Dit voorjaar legde het Assisenhof de toenmalige eigenaren, de familie Riva, en de voormalige president van de Regio Apulië, Nichi Vendola, lange gevangenisstraffen op.

Op dit moment produceert Acciaierie d’Italia, zoals de fabriek nu heet, ongeveer 4,5 miljoen ton staal per jaar, maar de problemen zijn nog lang niet opgelost. “Elk jaar gaan in Tarente 1340 levensjaren verloren,” zegt Alessandro Marescotti. Hij onderzoekt al jaren de gezondheidseffecten van de staalfabriek. Onder werknemers van het staalbedrijf ligt het aantal gevallen van kanker 500 procent hoger dan gemiddeld in de stad en ook omwonenden lijden onder de vervuiling. “Kinderen die in de wijken rondom de fabriek wonen, hebben gemiddeld een IQ dat tien punten lager ligt dan in andere wijken van de stad.”

De rechter bepaalde ook dat er in een straal van 20 kilometer rondom de fabriek geen landbouw mag plaatsvinden. Ook in de beroemde mosselen van Tarente, die vanwege het brakke water anders zijn dan elders, werden dioxine en andere giftige stoffen aangetroffen.

“De staalfabrieken krijgen overal de schuld van.” Pasquale maakt de mosselen schoon voor de verkoop. Elke ochtend is er een vismarkt in de kleine binnenhaven van Tarente. In het okergele ochtendlicht staat een handvol kramen met vooral sardines, kleine zeekarpers en zeevruchten. Aan de overkant van de lagune steken de schoorstenen van de hoogovens rood-wit af tegen de lichtblauwe lucht. “Het probleem is andere vervuiling, schoonmaakmiddelen die in de zee verdwijnen, uitlaatgassen. De hoogovens hebben de erts afgedekt en de productie verminderd, ze hebben hun best gedaan.”

De staalfabrieken in Tarente zijn de grootste van Italië en één van de grootste van Europa. Beeld Getty Images
De staalfabrieken in Tarente zijn de grootste van Italië en één van de grootste van Europa.Beeld Getty Images

Belangrijke werkgever

De visser schetst de ambivalente houding van veel Tarantini, ze weten dat de fabriek vervuilt, maar het is ook een belangrijke werkgever. Het zijn niet meer de veertigduizend salarissen van de jaren zeventig en tachtig, maar nog steeds zijn zo’n 15.000 gezinnen in de stad en omgeving afhankelijk van de hoogovens. Dat voormalig werknemer Giuseppe Roberto in de jaren na zijn vervroegde pensioen zich tegen de fabriek keerde, werd hem niet altijd in dank afgenomen. “Ik ben wel aangevallen door andere buurtbewoners,” zegt hij. “Iedereen hier in de wijk heeft wel een familielid dat in de fabriek werkt, ze zijn bang voor hun baan, voor de gevolgen.”

Na het schandaal rondom de familie Riva zijn de hoogovens in Tarente overgenomen door ArcelorMittal. Dit jaar kondigde de nieuwe directie van de hoogovens aan dat ze het productieproces, net als in IJmuiden, willen vergroenen. De hoogovens draaien nog op steenkool. Dat zou gas of waterstof moeten worden. “Gaat niet gebeuren,” zegt Marescotti. “Dat is veel te duur. De markt wil goedkoop staal en dat kan met steenkool.”

In de Minibar midden in de wijk Tamburi, Giuseppe Roberto’s vaste stek voor een kop koffie, lijkt de mening over de fabriek langzaam te veranderen. Volgens bareigenaar Ignazio D’Andria wint besef van de vervuiling het langzaam van de angst voor werkloosheid. “Als de overheid echt om deze stad zou geven, waarom investeren ze dan niet in bedrijven die metalen eindproducten maken?” foetert D’Andria, terwijl hij Giuseppes koffie op de bar zet. “Ik heb hier in mijn bar lepeltjes, suikerpotjes, vorkjes, melkkannetjes. Allemaal van metaal en allemaal komen ze ergens anders vandaan. Wij hebben hier alleen de vervuiling, het geld wordt ergens anders verdiend.”

De strijd van Wijk aan Zee

Net als in het Italiaanse Tarente is in Wijk aan Zee en andere delen van de IJmond de bezorgdheid over de eigen gezondheid de laatste jaren hoog opgelopen bij de omwonenden van de staalindustrie. Deze zomer zagen ze hun bange vermoedens eens te meer bevestigd toen het RIVM waarschuwde dat buitenspelende kinderen in de regio rond de hoogovens van Tata Steel worden blootgesteld aan te veel lood.

Uit het onderzoek bleek verder dat in de IJmond meer metalen en andere schadelijke stofdeeltjes worden gevonden. Helemaal als een verrassing kwamen deze conclusies niet. Eerder werd al aangetoond dat in de directe omgeving van de staalfabrieken meer longkanker voorkomt.

Zo bar en boos als in Tarente is het hier niet gesteld met de vervuiling. Vergelijkbaar is wel dat ook in de IJmond de discussie over luchtvervuiling in het verleden snel verstomde vanwege het belang voor de regionale economie en omdat iedereen wel iemand kent die werkt in de staalindustrie. De vraag of Tata Steel toekomst heeft in de regio kwam daarom nooit op tafel – tot voor kort.

Een groot verschil met Tarente is dat de omwonenden in de IJmond duidelijk iets in beweging hebben gekregen. Tata Steel kondigde de afgelopen jaren al investeringen van 300 miljoen euro aan om de luchtvervuiling terug te dringen. Recent haalde Tata Steel ook een streep door de toekomstplannen voor CO2-opslag onder de zeebodem. Het staalbedrijf ziet voortaan waterstof als lichtend pad om Nederlands grootste uitstoter van broeikasgassen rond 2050 klimaatneutraal te maken.

Toen de omwonenden onderstreepten dat de keuze voor CO2-opslag gepaard zou gaan met nog meer luchtvervuiling waren de kansen voor dit toekomstscenario snel verkeken. De omwonenden reageerden overigens maar matig tevreden. Tata Steel zou eerst de verouderde cokesfabriek moeten sluiten die vanuit Wijk aan Zee al jaren wordt aangewezen als de grote boosdoener. Pas dan willen ze van het staalbedrijf aannemen dat het de strijd tegen luchtvervuiling serieus neemt.

Bart van Zoelen

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden