PlusAchtergrond

De bankier die symbool werd van het verzet tegen Bouterse

Steven Coutinho wilde lang zijn moederland Suriname helpen bij het overwinnen van het koloniale verleden. Een gigantisch financieel schandaal bood hem die kans.

De Centrale Bank van Suriname liet reserves van handelsbanken gebruiken door de regering. Beeld ADRIANA LOUREIRO FERNANDEZ/NYT

Op een avond in januari kreeg bankier Steven Coutinho een onverwacht sms’je in zijn kantoor in een imposante, koloniale villa met uitzicht op een tropische tuin: president Desi Bouterse wilde hem de volgende dag spreken.

In het verwaarloosde presidentiële paleis, een houten gebouw uit de tijd dat Suriname een Nederlandse kolonie was, passeerde Coutinho op weg naar het kantoor van Bouterse een borstbeeld van wijlen Hugo Chávez, de Venezolaanse heerser. De president zat hem al op te wachten, omringd door topambtenaren van het ministerie van Financiën en de directeuren van de belangrijkste banken.

Na het uitwisselen van beleefdheden kwam de schok: Bouterse deelde de bankiers mee dat een fors deel van het geld van hun cliënten werd ‘vermist’. Een week later gaf de regering toe dat meer dan 200 miljoen dollar van de bankreserves, 7 procent van het bezit aan harde valuta van het bankwezen, was gebruikt voor de invoer van basisvoedsel. Voor Coutinho was dit zoveelste staaltje van machtsmisbruik van de steeds autoritairder optredende Bouterse de druppel die de emmer deed overlopen.

Diefstal

Waar andere banken zich stilhielden en de meeste Surinamers de schouders ophaalden, beschuldigde hij de regering openlijk van diefstal van geld van burgers. “Onze valutareserves zijn niet voor aardappelen en uien, ze behoren toe aan onze spaarders,” aldus Coutinho tijdens een telefoongesprek, kort na het losbarsten van het schandaal. Hij is de directeur van De Surinaamsche Bank (DSB), de grootste kredietverstrekker van het land – een handelsbank, niet te verwarren met de Centrale Bank van Suriname, die het geldwezen beheert en toezicht houdt.

Van de ene dag op de andere werd deze enigszins nerdy, solitaire intellectueel een held voor mensen die in Suriname nog burgerzin tonen, een gestaag slinkende bevolkingsgroep. Hij bracht meer betogers op de been dan het land in jaren had gezien. Zijn campagne tegen financiële wanpraktijken in regeringskringen droeg bij aan de onthulling van het grootste Surinaamse corruptieschandaal in jaren. Bouterse raakte er flink door beschadigd in de weken voorafgaand aan belangrijke parlementsverkiezingen.

Coutinho’s verse roem is de bekroning van zijn 15 jaar geleden begonnen campagne voor ingrijpende veranderingen in zijn moederland. Centraal daarin staat zijn theorie van menselijke ontwikkeling; een mix van gedragseconomie, psychologie en managementadviezen. De kernboodschap is de noodzaak voor mensen in ontwikkelingslanden om zich te bevrijden van de door het kolonialisme ingeprente angst om de status quo aan te tasten.

“Voor ons was het zelfs moeilijk te begrijpen dat we rechten hebben,” aldus Xaviera Jessurun, een Surinaamse bedrijfsadviseur en politiek activist die Coutinho steunt. “Daarom vonden we het allemaal geweldig toen hij met zijn kritiek naar buiten kwam.”

Coutinho’s roep om verandering in Suriname leidde tot iets ongehoords: een demonstratie uit solidariteit met een bankier. Dat was toen in januari geruchten opdoken dat de regering druk uitoefende op de DSB om Coutinho te ontslaan. Ongeveer 200 werknemers van de bank en andere sympathisanten eisten buiten het hoofdkantoor dat hij aan zou blijven.

Voor de 43-jarige Coutinho betekent de confrontatie met de regering het hoogtepunt van zijn soms nogal impulsieve acties om een conservatieve en conformistische samenleving wakker te schudden. “Ze zeggen hier altijd dat je niet moet proberen te veel te veranderen, dat je moet aanvaarden dat de dingen nu eenmaal zijn zoals ze zijn,” aldus Coutinho. “Mensen zijn constant bang voor verandering, dus blijft alles als bevroren in tijd en ruimte.”

Onwil tot verandering

Suriname, waar zo’n 600.000 mensen wonen, is doordrenkt van dat gevoel van stagnatie. De meeste gebouwen in het centrum van Paramaribo herinneren aan de koloniale tijd. De bescheiden omvang van het land en zijn isolement versterken een ondoorzichtig en complex systeem van sociale controle dat door Bouterse wordt gebruikt om verzet de kop in te drukken. De vroegere militair en dictator mag dan eind vorig jaar nog door de Krijgsraad veroordeeld zijn tot twintig jaar cel voor zijn betrokkenheid bij de Decembermoorden in 1982, hij zag tot nu toe kans buiten de gevangenis te blijven.

In Suriname kan een hoge sociale prijs staan op verzet, en die prijs wordt door Surinamers vaak meer gevreesd dan gewelddadige repressie. “Als je in dit land de verkeerde mensen tegen je krijgt,” aldus Coutinho, “ben je in sociaal opzicht dood.” Zo merken critici van de regering dat ze geen promotie meer maken, of dat ze worden aangevallen op sociale media. Ondernemingen van familieleden kunnen opeens vergunningen kwijtraken, of niet meer aan buitenlandse valuta komen die nodig zijn voor de invoer van tal van zaken.

Coutinho is een kind van Surinaamse ouders. Hij werd in 1976 in Nederland geboren. Zijn vader was een vooraanstaande intellectueel en onderwijsfunctionaris. Zijn moeder, een huisvrouw, stamt af van Portugese Joden die naar Nederland kwamen om aan de inquisitie te ontsnappen.

Coutinho haalde in Nederland een master in fysica en studeerde business administration aan de Universiteit van Pennsylvania. Enkele jaren later was hij opgeklommen tot leiding­gevende van de afdeling Dutch Caribbean van de Royal Bank of Canada. Hij was de eerste etnische Surinamer op die post. Bij bezoeken aan de Antillen stuitte Coutinho op dezelfde onwil tot verandering die hem in Suriname was opgevallen. Het inspireerde hem tot zijn in 2018 verschenen boek Breaking Rank. Hij stelt daarin dat het kolonialisme de Caraïbische samen­levingen zodanig heeft verstikt, door steeds de verschillen tussen rassen en klassen te benadrukken, dat mensen elke verandering vrezen.

Hypotheken en geldautomaten

De met problemen kampende DSB bood Coutinho vorig jaar het directeurschap aan, en hij liet zich die kans niet ontnemen om ideeën toe te passen die zijn vaderland ten goede moesten komen. Wel gaf hij toe dat zijn soms breed uitgesponnen theorieën misschien niet passen bij een bank die slechts hypotheken verstrekt en geldautomaten beheert in een land met zo’n kleine bevolking.

Toch werpt zijn niet aflatende strijd tegen het conformisme zijn vruchten af in de stoffige, 150 jaar oude bank. Als om de hiërarchie te doorbreken verschijnt Coutinho op zijn werk in spijkerbroek en trui. Hij staat erop dat iedereen hem Steven noemt. De bank presteert goed. In zijn negen maanden aan de top heeft Coutinho de grootste uitgifte van aandelen en obligaties in de Surinaamse geschiedenis verwezenlijkt en de beste kwartaalresultaten geboekt in jaren.

Onderwijl werd Coutinho steeds meer een kluizenaar die zijn weinige vrije tijd doorbrengt met lezen en mediteren. Hij mijdt feestjes en houdt afstand tot collega’s, ook om de schijn van favoritisme te vermijden. Coutinho: “Ik heb geen vrienden.”

‘Elitaire’ intellectueel

Vijanden heeft hij wel, vooral onder aanhangers van Bouterse. Zij zien in elke vorm van kritiek op de regering een buitenlands complot om Suriname te destabiliseren. Sommigen vinden zijn Nederlands paspoort en internationale ervaring verdacht.

Ook in de zakenwereld achten sommigen Coutinho’s confronterende stijl ongepast voor iemand uit het bankwezen. Als ‘elitaire’ intellectueel zou hij bovendien geen voeling hebben met de gewone man en de echte problemen van Suriname.

De econoom Winston Ramataursingh: “Hij is eerder een filosoof dan een manager.”

Niet alles is verlopen zoals Coutinho het had gehoopt. Zo groeide de wrevel over het bankschandaal niet uit tot de massale opstand die hij had verwacht. Zo’n tweeduizend mensen demonstreerden tegen de greep van de regering in de valutareserves van banken. Voor Surinaamse begrippen een grote betoging, maar het protest zakte al na een dag in. Dat lot was ook de nationale staking beschoren die Coutinho in maart had gesteund uit protest tegen nieuwe beperkingen op transacties met dollars.

Ondanks die tegenslagen heeft Coutinho bijgedragen aan het afbreken van het aureool van onoverwinnelijkheid van Bouterse, die daardoor geen kans zag het schandaal de kop in te drukken. Wel kwam er mede dankzij Coutinho een onderzoek naar corruptie, waardoor de gouverneur van de Centrale Bank, Robert van Trikt, in de gevangenis belandde. Tegen de minister van Financiën, een nauwe medewerker van Bouterse, is een strafklacht ingediend.

Steven Coutinho: “Ik zie het als mijn taak mensen anders te laten denken, ook over Bouterse. Ik blijf het in elk geval proberen.”

© The New York Times
Vertaling René ter Steege

Steven Coutinho: ‘Als je in dit land de verkeerde mensen tegen je krijgt, ben je in sociaal opzicht dood.’Beeld YouTube
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden