Plus

Colombiaanse leger wil meer criminelen oppakken − of doden

Colombiaanse narcoticabrigade op een cocaplantage. De productie van het rauwe materiaal voor cocaïne is in het land de laatste vijf jaar verdubbeld. Beeld Getty Images

De Colombiaanse legertop heeft opdracht gegeven twee keer zo veel criminelen en paramilitairen op te pakken of te doden. Het bevel doet denken aan praktijken eerder deze eeuw in het Zuid-Amerikaanse land.

De bevelhebber van het Colombiaanse leger, generaal-majoor Nicacio Martínez, klaagt te weinig vooruitgang te boeken in de strijd tegen linkse guerrillagroeperingen en rechtse paramilitairen. Dus heeft hij opdracht gegeven om veel meer verdachten te doden of aan te houden. Verdubbeling is het doel, zelfs als dat leidt tot meer onschuldige slachtoffers onder burgers, blijkt uit geschreven opdrachten en gesprekken met hoge officieren.

Militairen hoeven ‘niet te streven naar perfectie’ bij hun aanvallen, aldus een van de omstreden richtlijnen. Volgens sommige officieren die spraken met The New York Times komt dat neer op het nalaten van de plicht om onschuldige burgers te ontzien. De nieuwe richtlijnen hebben volgens hen al geleid tot ‘verdachte en/of onnodige doden’.

De praktijken doen denken aan het eerste decennium van de 21ste eeuw, toen de Colombiaanse militairen een soortgelijke strategie volgden tegen rebellen en paramilitaire groepen, voordat een vredesverdrag een einde maakte aan het gewapende conflict dat tientallen jaren had geduurd. 

Maar die tactieken leidden tot grote verontwaardiging toen bleek dat militairen, om hun ‘streefgetallen’ te halen, op grote schaal burgers hadden gedood of laten verdwijnen. De slachtoffers werden ten onrechte aangemerkt als guerrillastrijders. Soms hadden soldaten doodgeschoten boeren gehuld in camouflagekleding van bewegingen als de Farc, of wapens bij hun lijken achtergelaten.

Die recente geschiedenis herhaalt zich, blijkt uit de nieuwe richtlijnen. Zo gaf een generaal zijn directe ondergeschikten opdracht ‘al het mogelijke te doen’ om hun resultaten te verbeteren, zelfs als dat ‘allianties’ zou inhouden met criminele bendes die het leger van informatie konden voorzien.

Streefgetallen

Bovendien worden goed presterende soldaten beloond met zaken als extra vakantiedagen, net als in de jaren dat liquidaties aan de orde van de dag waren. “We zijn weer teruggekeerd naar die periode,” aldus een van de officieren. Allen spraken met The New York Times op voorwaarde dat hun identiteit geheim blijft, uit vrees voor represailles van de legerleiding.

Bevelhebber Nicacio Martínez erkent in een gesprek dat hij nieuwe, uiterst ambitieuze, orders heeft uitgevaardigd waarbij officieren zelf hun concrete doelstellingen moeten vastleggen. Dat was volgens Martínez hard nodig, want criminelen, paramilitairen en guerrillaorganisaties vormen nog steeds een bedreiging voor Colombia. “Als we in hetzelfde tempo zouden doorgaan, zullen we onze doelstellingen echt niet halen,” aldus de generaal. 

Hij is het niet eens met de interpretatie die sommige officieren aan zijn orders geven. Wel beaamt hij dat zijn commandanten soms operaties moeten uitvoeren zonder dat ze precies weten wie de doelwitten zijn. Toch gelden de streefgetallen in de nieuwe instructies volgens hem niet voor situaties op het strijdtoneel, maar alleen bij het voorbereiden van militaire missies. “Eerbied voor de mensenrechten is het belangrijkst,” aldus de generaal. “Alles moet worden uitgevoerd naar de letter van de wet.”

Generaal Nicacio Martínez inspecteert in beslag genomen automatische geweren van de Farc. Beeld AFP

Maar in de geschreven orders is sprake van ‘operaties met 60 tot 70 procent geloofwaardigheid of precisie’. Dat laat genoeg ruimte voor potentieel dodelijke vergissingen, volgens twee geïnterviewde officieren.

De nieuwe aanpak duidt op een toename van de militaire campagnes tegen linkse guerrillero’s, ‘gewone’ criminelen en rechtse paramilitairen die zich vaak bezighouden met drugshandel. In 2016 sloot de Colombiaanse regering een vredesakkoord met de Revolutionaire Strijdkrachten van Colombia, de Farc. De guerrillaorganisatie werd later ook in het parlement in Bogota een politieke partij.

Maar de vrede blijft incompleet. Veel vroegere guerrillero’s hebben de wapens weer opgenomen, terwijl criminele en paramilitaire groepen hun gezag over delen van Colombia steeds verder uitbreiden.

In januari liet de linkse guerrillabeweging ELN, waarmee de regering vergeefs heeft getracht vrede te sluiten, in de hoofdstad een autobom ontploffen bij een opleidingsinstituut van de politie. 21 mensen kwamen om, meer dan 60 raakten gewond.

Drugshandel

Colombia staat ook onder druk van Washington om betere resultaten te boeken in de strijd tegen de drugshandel. De vooruitgang laat te wensen over, ondanks de Amerikaanse hulp ter waarde van bijna 9 miljard euro.

Onder Amerikaanse druk verving de conservatieve Colombiaanse president Iván Duque in december de hoogste legerofficieren. Duque had campagne gevoerd tegen het akkoord met de Farc, dat volgens hem te mild is voor die beweging. Duque benoemde negen officieren die in verband waren gebracht met de eerdere illegale liquidaties, onder wie militairen die nu overal in Colombia actief zijn. 

Dat blijkt uit documenten in het bezit van de organisatie Human Rights Watch. Daarin wordt generaal Nicacio Martínez in verband gebracht met de moorden. Destijds had hij een veel lagere rang. De huidige bevelhebber ontkent de beschuldiging, en zegt dat Colombia’s openbaar aanklager geen onderzoek tegen hem heeft ingesteld.

Van 2002 tot 2008 werden volgens de Verenigde Naties mogelijk zo’n 5000 burgers of guerrillastrijders omgebracht buiten gevechtssituaties. Ten minste 1176 leden van de strijdkrachten, de politie en andere overheidsdiensten zijn in verband daarmee volgens de Colombiaanse regering veroordeeld.

Colombiaanse narcotica-agent tijdens een operatie in Tumaco. Beeld Bloomberg via Getty Images

Twee van de officieren die The New York Times sprak waren actief tijdens de periode waarin die moorden plaatsvonden. Ze waren getuige van de aanzienlijke verandering toen generaal Martínez in januari zijn hoogste officieren bijeenriep. Dat was een maand na zijn aantreden als bevelhebber. In een hangar in de bergen buiten Bogota waren zo’n vijftig generaals en kolonels bijeen. 

Op een tafel vonden ze formulieren met de aanhef ‘Doelstellingen 2019’. Daarop moesten de officieren eerst een lijst aandragen met de aantallen mensen die ze in 2018 hadden gedood of gevangengenomen na overgave. Daarnaast moesten ze streefgetallen zetten voor het komende jaar.

Venezuela

Sommigen begrepen het niet, tot ze te horen kregen dat ze werden geacht die aantallen te verdubbelen en de verklaring te ondertekenen.

Drie dagen na de bijeenkomst werden officieren van de militaire inlichtingendienst en regionale commandanten naar de stad Cúcuta ontboden, aan de grens met Venezuela.

Ze kregen te horen dat ze in de strijd alles op alles moesten zetten, zelfs contact leggen met illegale paramilitaire groepen die informatie konden geven over hun rivalen. “Alleen het resultaat telde,” aldus een van de officieren. Kort daarop constateerden ze de eerste verdachte liquidaties of arrestaties.

Zo werd op 23 februari de dood gemeld van een lid van de Clan del Golfo, een paramilitaire groep die zich bezighoudt met drugshandel op grote schaal. Volgens het rapport hadden drie leden van de Clan een peloton aangevallen, waarbij een bendelid werd gedood en twee gewond raakten. Het leger trof een pistool en een revolver aan op de plaats van de confrontatie. Een officier achtte het echter onwaarschijnlijk dat drie lichtbewapende criminelen de strijd zouden aangaan met een militaire eenheid die 41 man telde.

Misschien wel de meest omstreden liquidatie sinds generaal Martínez’ aantreden vond plaats rond 23 april, toen het lijk van voormalig Farc-strijder Dimar Torres werd aangetroffen buiten een dorp aan de Venezolaanse grens. Torres had zijn wapens ingeleverd na de ondertekening van het vredesakkoord.

Mobiele telefoons

Met mobiele telefoons hadden dorpsbewoners opnamen gemaakt van Torres, die door het hoofd was geschoten. Op de opnames is te horen hoe mensen verwensingen schreeuwen tegen paramilitairen.

Weldra bleek dat Torres door het leger was doodgeschoten. Minister van Defensie Guillermo Botero had aanvankelijk gezegd dat de man was omgekomen tijdens een gevecht met een soldaat wiens wapen hij wilde afpakken. Maar enkele dagen later bood de militaire bevelhebber van de regio publiekelijk zijn excuses aan voor die leugen.

José del Carmen Abril, een boerenleider in het dorp, had gezien dat soldaten op een avond in de buurt van Torres’ stoffelijk overschot bezig waren een graf te graven. “Ze waren duidelijk van plan Torres laten verdwijnen,” aldus Del Carmen Abril.De zaak groeide uit tot een nationaal schandaal.

Volgens de officieren is het aannemelijk dat vergelijkbare liquidaties vaker voorkomen, en in de meeste gevallen onopgemerkt blijven.

Ze lieten een kopie zien van de dia die in februari was vertoond aan medeofficieren met de titel: ‘Dagen zonder strijd’. Daar stond precies aangegeven hoeveel tijd gevechtseenheden hadden doorgebracht zonder slag te leveren. De boodschap was volgens de officieren duidelijk: jullie moeten meer mensen doden, gevangennemen of dwingen tot overgave.

© Nicholas Casey, The New York TimesVertaling: René ter Steege.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden