Plus Interview

Chimp lady Jane Goodall: ‘We kunnen het tij nog keren’

Jane Goodall denkt dat het voor het klimaat nog niet te laat is. Beeld Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication

Jane Goodall, de wetenschapper die beroemd werd met haar werk voor chimpansees, denkt dat het niet te laat is om ook de natuur en het klimaat voor de ondergang te behoeden.

Ze is als een hamster in een tredmolen, zegt Jane Goodall (85). De chimp lady uit het regen­woud van Tanzania, natuur­beschermer, etholoog, VN-vredesambassadeur en voorvechter van een betere wereld reist 300 dagen per jaar de wereld over om haar boodschap uit te dragen, al meer dan dertig jaar. Waar ze komt staan de mensen voor haar in de rij. In volle collegezalen, theaters en amusementshallen wordt ze onthaald als een popster, het dak gaat eraf. Of ze het niet wat rustiger aan wil doen, wordt haar vaak gevraagd. Goodall is het niet van plan.

Op haar leeftijd weet je nooit hoe lang je nog hebt en er moet nog zoveel werk worden verzet. “I shouldn’t slow down, I must speed up!

Afgelopen weekend was ze even in Nederland. Met een glimlach liet ze het applaus van 400 studenten over zich heen spoelen. Daarna begroette ze de zaal op z’n chimpansees: “Woo-hoo-hoo-hoo!”

Waar ze de energie vandaan haalt? Zelf zegt ze dat die van de jonge mensen komt die ze tijdens haar reizen ontmoet. Door hen durft ze te geloven dat het nog niet te laat is. In tijden van global warming, afnemende biodiversiteit, falende ­klimaattoppen en stikstofcrises laat de Engelse chimpanseeonderzoeker een ander geluid ­horen: een boodschap van hoop.

Onderzoeker werd activist

Goodalls faam begon toen ze in 1960 op voordracht van paleoantropoloog Louis Leakey in Gombe Stream Game Reserve in Tanzania het gedrag van wilde chimpansees ging bestuderen. Haar onderzoeksmethode was destijds controversieel – ze gaf de apen namen en kende ze emoties toe. Dat ze een vrouw was en geen vooropleiding had, pleitte ook niet voor haar. Publicaties in National Geographic en een doctors­titel in ethologie, de wetenschap die het gedrag van dieren bestudeert, kantelden het beeld.

Inmiddels wordt Goodalls werkwijze in wetenschappelijke kringen erkend en geldt ze als belangrijke pionier in de studie van mensapen, die als eerste observeerde dat chimpansees gereedschap gebruiken en vlees eten. Maar in Gombe komt ze nog maar enkele dagen per jaar en apen bestuderen doet ze allang niet meer.

Tijdens een conferentie in 1986, waar werd gesproken over ontbossing, de handel in bush­meat en de situatie van chimpansees in laboratoria, realiseerde ze zich dat ze als activist meer voor de apen kon betekenen dan op de groene hellingen van Gombe. De chimpansees hadden haar hun vertrouwen geschonken en haar een carrière bezorgd, nu was het tijd om iets terug te doen. Sindsdien reist Goodall de wereld over. Niet alleen om het lot van de chimpansee te bepleiten, maar dat van de hele planeet.

Wie het een keer heeft meegemaakt, kan er niet omheen: een bijeenkomst met Jane Goodall heeft iets magisch. De kleine vrouw met de grijze paardenstaart is een waargebeurd sprookje, eentje waarin iedereen nog lang en gelukkig leeft. Misschien is dat de reden waarom iedereen zo graag in haar nabijheid verkeert: om zich even te laven aan iemand die optimisme tot levens­kunst heeft verheven. Hoe anders valt haar enorme populariteit te verklaren?

Tijdens haar optredens vertelt Goodall al jaren hetzelfde verhaal. Haar publiek komt niets méér te weten over het meisje uit de Afrikaanse jungle dan ze al wisten uit haar boeken en documentaires. Toch wordt Goodall benaderd als ­iemand tussen een goeroe en een heilige in. Wie zijn de mensen die zo massaal op haar lezingen afkomen?

Die laten zich niet onder één noemer vangen, zegt Linda van Hage van het Jane Goodall Instituut Nederland. “Studenten, jonge mensen die zich verbonden hebben aan haar Roots & Shoots-programma, maar ook ouderen die haar kennen als wetenschapper van de televisie en zich geïnspireerd voelen door haar werk.”

Gesprek in het donker

Van Hage is degene die het ‘circus Goodall’ afgelopen weekend met de hulp van 56 vrijwilligers in goede banen leidde. Als een moeder­chimpan­see waakte ze over de frêle Goodall, die op het podium zoveel kracht uitstraalt, maar daarbuiten kwetsbaar oogt.

Goodall heeft last van haar ogen en zonder versterking klinkt haar stem dun. “Dit gaat toch niet te lang duren?” vraagt ze bij aanvang van het interview voor Het Parool. Als het felle tl-licht in de kamer niet gedimd kan worden, besluiten we het gesprek in het donker te voeren. Symbolisch, zou je zeggen, gezien de zwartheid van het onderwerp: de staat van onze planeet. Maar Goodall weigert zich door pessimistische vragen te laten ontmoedigen.

Nee, de toekomst van haar geliefde chimps ziet er niet rooskleurig uit, zegt ze rustig. “Maar dat geldt voor alle diersoorten, onszelf inbegrepen.” En ja, ze weet dat er wetenschappers zijn die zeggen dat het te laat is, dat er al geen weg meer terug is. Zelf houdt ze liever vast aan ‘a window of time’. “We beginnen wakker te worden, al heeft onze materialistische leefwijze veel vernietigd. Toch denk ik dat als we de tijd die we nog hebben benutten om klimaatverandering af te remmen, als we ons gedrag veranderen en regeringen overtuigen wetten aan te ­nemen die dieren en natuur beschermen, we het tij kunnen keren.”

Hartstochtelijk pleidooi

Goodall laat zich niet op de kast jagen door de vraag of ze met haar chimpanseeonderzoek de deur naar wildlifetoerisme in Gombe heeft opengezet. “Zonder mij zouden er geen chimpansees in Gombe meer zijn. De mensen rond het park zouden alle bomen hebben gekapt, dankzij mij is Gombe nu een National Park en zijn de chimpansees beschermd.”

En ze pleit er hartstochtelijk voor de situatie van arme mensen te betrekken bij de bescherming van de natuur. “Zolang er armoede is, kun je niet van mensen verwachten dat ze zich druk maken om het milieu. Je kunt geen chimpansees redden als je mensen buitensluit.”

Gevraagd naar de Zweedse tieneractivist ­Greta Thunberg, die ze begin dit jaar ontmoette, spreekt Goodall aardige woorden. “Als ik de tijd had, zou ik ook liever in een zeilboot over de oceaan dobberen dan in een vliegtuig stappen, maar die tijd heb ik niet.” Tegelijk vraagt ze zich af of de 16-jarige niet door volwassenen voor de milieuzaak wordt geëxploiteerd en of demonstreren het juiste middel is om het doel te bereiken. “Demonstraties kunnen gemakkelijk ontaarden in geweld. Ik vertrouw meer op jonge mensen die hun energie inzetten om iets positiefs te bewerkstelligen.”

Schitteren op het podium

Goodall doelt op Roots & Shoots, het programma waarmee ze jongeren wereldwijd probeert te inspireren zich in te zetten voor een betere leefomgeving. “De kranten brengen dagelijks doom and gloom, maar ik zie overal ter wereld de hoopvolle resultaten van de projecten van geweldige jonge mensen.”

Zodra Goodall over Roots & Shoots spreekt, is het alsof de vermoeidheid van haar afglijdt. Jonge mensen, benadrukt ze, zijn haar ‘reason for hope’.

Toen Goodall zaterdagavond het podium van Mainstage in Den Bosch betrad, zagen 2000 bezoekers een sprankelende, grote kleine vrouw. Charmant en geestig diste ze anekdotes op uit haar Gombetijd alsof ze ze voor het eerst vertelde. Zonder stemverheffing kreeg ze de zaal muisstil. Persoonlijke vragen pareerde ze handig met een grap en van eerdere vermoeidheid leek geen sprake meer.

Goodall doseert haar energie: schitteren doet ze als ze op het podium staat. Daar laat ze zich niet afleiden door lastige vragen uit het publiek, maar vertelt ze keer op keer het verhaal waarvan ze elke bewoner van de planeet wil doordringen: wij mensen zijn onderdeel van de natuur. Vernietigen we onze leefwereld, dan vernietigen we uiteindelijk onszelf.

Jane Goodall

3 april 1934 Geboren in Londen als Valerie Jane Morris-Goodall

1957 Eerste bezoek aan Afrika

1960 Start chimpanseeonderzoek in Gombe Stream Game Reserve, Tanzania (nu Gombe Stream NP)

Observeert datzelfde jaar als eerste wetenschapper dat chimpansees vlees eten en gereedschap gebruiken

1965 PhD in ethologie, Cambridge

1986 Chimpanseeconferentie in Chica­go naar aanleiding waarvan ze besluit tot een carrièreswitch van wetenschapper naar activist

1991 Oprichting Roots & Shoots om jonge mensen te inspireren in actie te komen voor dier en natuur

2002 Door secretaris-generaal Kofi Annan benoemd tot VN ‘Messenger of Peace’

Roost & Shoots

Vanuit de gedachte dat de toekomst in de handen van jongeren ligt én dat elk individu telt, startte Jane Goodall in 1991 in Tanzania Roots & Shoots. Het programma is opgezet om jonge mensen te inspireren zich in te zetten voor een betere wereld, te beginnen in hun eigen omgeving. Inmiddels is Roots & Shoots actief in 120 landen waar duizenden jongeren – van kleuter tot student – projecten bedenken voor dier, mens en natuur. janegoodall.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden