Een luchtfoto laat de ravage zien die over is van de stad Douma, 10 kilometer van hoofdstad Damascus in Syrië.

PlusAchtergrond

Burgeroorlog Syrië: al tien jaar lang meedogenloos

Een luchtfoto laat de ravage zien die over is van de stad Douma, 10 kilometer van hoofdstad Damascus in Syrië.Beeld AFP

Maandag tien jaar geleden gingen Syriërs massaal de straat op voor democratie. In die tien jaar heeft dictator Bashar al-Assad laten zien dat hij er álles voor over heeft om aan de macht te blijven.

Zijn presidentschap was een ongeluk. Het was in ieder ­geval niet de toekomst die Bashar al-Assad, of zijn vader Hafez al-Assad, voor ogen had. Maar toen zijn oudere broer Basil in 1994 zijn Mercedes-Benz met 240 kilometer per uur te pletter reed bij Damascus en overleed aan zijn verwondingen, had Bashar niet veel keus: hij zou de nieuwe opvolger van zijn vader worden en dus de nieuwe president van Syrië. Hij werd teruggevlogen uit Londen, waar hij werkte als oogarts, en werd klaargestoomd voor het overnemen van de dictatuur van zijn vader.

Zesentwintig jaar later staat de voormalige dokter bekend als een van de wreedste dictators ter wereld, die zijn eigen volk en land heeft geruïneerd. Maandag is het precies tien jaar na de eerste grote demonstratie van de Syrische ­opstand, het begin van een revolutie die zich al snel ontwikkelde tot een burgeroorlog. Tien jaar waarin Assad duidelijk heeft gemaakt wat hij er voor over heeft om zijn macht te behouden: ­alles.

Lacherig

Dat Assad in staat zou zijn een veel bloediger bewind te voeren dan zijn vader Hafez – die in zijn tijd verantwoordelijk was voor bloedbaden met duizenden burgerdoden – had niemand destijds voorspeld. Toen bekend werd dat ­Bashar zijn broer Basil moest opvolgen in het ­familiebedrijf, werd er vooral lacherig gedaan over zijn leiderschapskwaliteiten, of beter ­gezegd, het gebrek daaraan.

In tegenstelling tot Basil – die sportief, charismatisch en dominant van karakter was – was Bashar een verlegen en sukkelige verschijning. Lange tijd had hij de gewoonte zijn hand voor zijn mond te houden wanneer hij lachte, omdat hij zich schaamde voor zijn tanden.

Als Bashar al-Assad iets duidelijk heeft gemaakt, is het dat een verlegen dictator misschien nog gevaarlijker is dan een baldadige. Assads zachte houding gaf veel Syriërs hoop dat hij een minder repressieve leider zou zijn dan zijn vader, maar de afgelopen tien jaar is juist ­gebleken hoe Assad er alles voor over heeft om zijn heerschappij veilig te stellen; de vele doden, gewonden, gemartelden en ontheemden zijn daar getuige van.

Progressieve wind

Maar eerst was er even hoop. Toen Bashar na het overlijden van zijn vader - ‘Assad is dood, lang leve Assad,’ schalde de staatstelevisie – in 2000 de dictatuur erfde, leek het er heel even op dat er een progressieve wind door het land zou gaan waaien. Syriërs konden vrijelijk discussiëren over maatschappij en politiek, politieke gevangenen werden vrijgelaten en mensen kregen toegang tot het internet.

Maar toen in 2001 burgers meer vrijheden eisten, sloeg de sfeer om. Syriërs die even hadden durven dromen van een nieuwe wereld, werden opgepakt. Het was een terugval naar de dictatuur van voorheen.

Op 3 maart 2011 roerde het verzet zich opnieuw. De revolutie had Tunesië en Egypte al aangedaan toen een groep kinderen in de zuidelijke stad Daraa ‘Nu is het jouw beurt, dokter’ op een muur kalkte, verwijzend naar Assads eerdere carrière. De politiestaat die opgebouwd was door Hafez al-Assad – en nu in stand gehouden werd door zijn zoon – deed meteen zijn werk. De kinderen werden gearresteerd en gemarteld.

Liquidatie

Veel Syriërs wijzen naar deze gebeurtenis als de vonk die de eerste grote demonstratie op 15 maart ontketende. Daar werd opgeroepen tot democratische hervormingen, de vrijlating van politieke gevangenen en het afschaffen van de noodtoestand. Door het hardhandig optreden van het regime en de vele doden die vielen, kwam er een eis bij: Assad moest weg.

Maar tien jaar later zit Assad nog altijd in het zadel – ook al had het anders kunnen lopen: de afgelopen jaren waren er meerdere punten waarop hij wankelde. Zo leken de rebellen vanaf de zomer van 2012 steeds meer aan de winnende hand: ze waren succesvol op het strijdveld, ­terwijl het regeringsleger te kampen had met steeds meer deserteurs, en ze voelden zich ­gesterkt door de liquidatie van de minister van defensie en enkele hooggeplaatste legerofficieren door een bomaanslag in Damascus, recht in het hart van het regime. Het leek er steeds meer op dat het Syrische gezag elk moment in elkaar kon klappen.

Iran en Rusland

Maar Iran, een bondgenoot van Assad, stuurde wapens en milities om de Syrische president uit de brand te helpen. Ook de Libanese groepering Hezbollah stuurde strijders om aan de zijde van het Syrische regime te vechten. Het tij keerde, en Assad bleef gespaard.

In 2015 werd het opnieuw spannend. Na een reeks overwinningen van de rebellen kampte het regime met een tekort aan mankracht, ­totdat Rusland overging tot een militaire interventie. Met Russische troepen en luchtaanvallen werd het verzwakte Syrische regime opnieuw gered door een buitenlandse helpende hand.

Openluchtgevangenis

Zoals de situatie er nu uitziet gaat Assad deze strijd winnen. De rebellen in de buitenwijken van Damascus en in het zuiden zijn verdreven, en de laatste enclave van de rebellen in het noordelijke Idlib is beter te omschrijven als een openluchtgevangenis, waar rebellengroepen samen met drie miljoen burgers als ratten in de val zitten.

Zij zullen geen mededogen van Assad verwachten. Want in de afgelopen jaren heeft hij één ding duidelijk gemaakt: het kan hem weinig schelen dat het land en het volk de prijs zijn voor het behouden van zijn macht. ‘Assad of we branden het land af’ is een veelgebruikte slogan van zijn aanhangers. Na tien jaar oorlog is het duidelijk hoe letterlijk deze woorden genomen moeten worden.

‘Dit is een levende nachtmerrie’

- Sinds 2011 zijn naar schatting minstens 400.000 doden gevallen in het Syrische conflict. Secretaris-generaal van de VN António Guterres spreekt van een ‘levende nachtmerrie’. Zeker 100.000 Syriërs zijn verdwenen in gevangenissen en ­detentiecentra; het is onduidelijk hoeveel van hen nog leven.

- Zeker 5,6 miljoen Syriërs zijn volgens de VN gevlucht naar het buitenland, voornamelijk naar Libanon, Jordanië en Turkije. Daarnaast zijn 6,6 miljoen Syriërs binnenlands op de vlucht. 3 miljoen van hen bevinden zich in belegerd gebied. Zeker 13,4 miljoen mensen (op een bevolking van 17 miljoen) hebben gebrek aan voedsel of medicijnen.

- In de afgelopen tien jaar is er een hele generatie – zo’n 5 miljoen kinderen – opgegroeid die niets anders kent dan oorlog. Volgens Unicef zijn er zeker 2,4 miljoen kinderen die niet naar school kunnen; 1 op de 3 schoolgebouwen is verwoest of wordt gebruikt door militairen. Het percentage kinderen met psycho­sociale problemen verdubbelde in 2020.

- De economische situatie was in de afgelopen tien jaar nog nooit zo ernstig als nu. Syriërs die de oorlog tot nu toe hebben overleefd, kampen met armoede en honger. Veel levensmiddelen zijn het afgelopen jaar verdubbeld in prijs. Volgens Unicef zijn een half miljoen kinderen jonger dan vijf jaar chronisch ondervoed.

- Het is niet duidelijk hoe hard het land is geraakt door de coronapandemie – het regime verschaft weinig informatie – maar volgens hulporganisaties is de situatie ernstig. Een groot deel van de ziekenhuizen is verwoest, veel medisch personeel is gevlucht of gedood.

- Groot-Brittannië heeft een voor­onderzoek geopend naar Asma al-Assad, de vrouw van de Syrische dictator. De afdeling oorlogsmisdaden van de Londense politie ­bestudeert een aanklacht tegen haar, ingediend door mensenrechtenorganisaties. Asma al-Assad heeft de Britse nationaliteit; bij ­veroordeling kan ze die verliezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden