Plus Achtergrond

Boris Johnson: de laatste premier van een echt Verenigd Koninkrijk?

De brexit die de Britse premier Boris Johnson hoe dan ook wil op 31 oktober, dreigt zijn land verder te verdelen. In Schotland en Noord-Ierland klinkt de roep om afscheiding.

Boris Johnson arriveert bij de ambtswoning van de Schotse premier in Edinburgh. Beeld Getty Images

Zijn eerste bezoek aan Schotland als minister-president leek prima te gaan, toen Boris Johnson maandag achter het metershoge hek van een marinebasis een toespraak gaf.

Maar toen hij zich in Edinburgh op straat waagde voor een ontmoeting in de ambtswoning van de eerste minister, begroette de verzamelde menigte Johnson met luid boegeroep. Bij zijn vertrek nam hij de achterdeur.

Terwijl zijn lompe en elitaire persoonlijkheid in veel delen van Engeland goed valt, heeft die in Schotland, Wales en Noord-Ierland juist het tegenovergestelde effect.

De haast die Johnson met de brexit probeert te maken, leidt tot de beschuldiging dat hij het ­belang bagatelliseert van de veel oudere unie die hij nu leidt: de verbintenis van Engeland, Schotland, Noord-Ierland en Wales.

Al voor zijn bezoek aan Edinburgh waarschuwden tegenstanders dat Johnson wel eens de laatste premier van een echt Verenigd Koninkrijk kan worden. Nergens klonken de waarschuwingen zo luid als in Schotland, waar in 2016 een meerderheid tegen een vertrek uit de Europese Unie stemde. De beweging voor een onafhankelijk Schotland is al oud en eerste minister Nicola Sturgeon heeft de brexit aangegrepen om andermaal te pleiten voor een referendum over een vertrek uit het Verenigd Koninkrijk.

Vredesproces

Johnsons positie is in Schotland zo onzeker dat een ontmoeting met Ruth Davidson – de leider van de lokale tak van zijn eigen Conservatieve Partij – deze week niet eens vanzelfsprekend was.

Een abrupte breuk met de EU kan bovendien het vredesproces in Noord-Ierland in gevaar brengen. Speculaties daarover leiden er ook toe dat in sommige kringen sinds lange tijd weer stilletjes aan een verenigd Ierland wordt gedacht.

‘De eenheid van het Verenigd Koninkrijk is in levensgevaar,’ schreef oud-premier en Schot Gordon Brown onlangs in een opiniestuk. ‘Het verkeert in groter gevaar dan ooit in zijn 312-jarig bestaan.’

Tijdens zijn bezoek aan de Schotse basis deed Johnson zijn best om dat risico te bagatelliseren, door de drie landen in het koninkrijk honderden miljoenen ponden te beloven en te pleiten voor herwaardering van ‘de banden die het Verenigd Koninkrijk maken tot wat het is’.

Nieuw akkoord

Hij matigde bovendien zijn toon over de brexit nadat duidelijk was geworden dat de regering zich voorbereidt op een vertrek zonder verdrag met Europa.

Toen de premier werd gevraagd naar uitlatingen van zijn minister Michael Gove – die had gezegd dat een no-dealbrexit het meest voor de hand lag – zuchtte Johnson. “Nee, absoluut niet. Ik reken erop dat we nog een nieuw akkoord kunnen sluiten. Daar gaan we voor.”

De economische gevolgen van een harde brexit, opgelegd door Londen, kunnen een cadeau zijn voor degenen die campagne voeren voor een onafhankelijk Schotland.

Met Johnson heeft eerste minister Sturgeon – voorstander van die onafhankelijkheid – een perfecte schurk. Een levende herinnering dat ingrijpende veranderingen nog altijd aan de Schotten kunnen worden opgelegd. En dat dit gebeurt door een elite op afstand, opgeleid op dure kostscholen en exclusieve universiteiten.

Dat besmette imago van Johnson leefde zo sterk in Schotland, dat de lokale Conservatieven tevergeefs hebben geprobeerd om een campagne op te zetten tégen zijn premierschap.

In Noord-Ierland stemden de meeste inwoners ook tegen de brexit. De effecten van een harde brexit zullen daar harder aankomen dan waar dan ook, omdat de grens met Ierland dan de enige landsgrens van het Verenigd Koninkrijk met de Europese Unie wordt.

Als het Verenigd Koninkrijk zonder deal Europa verlaat, kan de Ierse regering zich gedwongen zien grenscontroles in te voeren. Dat zou een tegenslag zijn voor het vredesakkoord dat de relaties tussen de verdeelde gemeenschappen juist vooruithielp.

Gezien de crisis in de Noord-Ierse politiek, waar men er al twee jaar niet in slaagt een eigen regering te vormen, moet Londen misschien het heft in handen nemen in de provincie. Dat zou voor nieuwe sektarisch sentiment kunnen zorgen.

Maandag verweet de Noord-Ierse oppositieleider Michelle O’Neill (Sinn Féin) de Britse premier nog hoogst onbeleefd te zijn, omdat hij de Ierse premier Leo Varadkar maar niet belde. Dat deed Johnson uiteindelijk dinsdag pas, toen hij al zes dagen premier was.

Catastrofaal

In Schotland staat Johnson voor een dubbele uitdaging. Sturgeon – die zijn houding over de brexit ‘rampzalig’ heeft genoemd – wil de economische banden met de Europese Unie warm houden. “Het Schotse volk heeft niet op deze premier gestemd, niet op deze regering, en zeker niet voor de catastrofale harde brexit waar Johnson op afkoerst,” zei de Schotse eerste minister eerder deze week.

Dan is er ook nog verzet door Ruth Davidson van de Schotse Conservatieven. De linkerzijde van de partij ziet haar als potentiële nieuwe leider, omdat ze een meer inclusieve vorm van conservatisme voorstaat. Ze stemde in 2016 tegen de brexit en bleef liever in het Schotse parlement dan promotie te maken naar Westminster. Dat maakt dat Johnson haar voorlopig niet kan ontslaan. Vorige week herhaalde ze nog maar eens dat ze een no-dealbrexit niet zou kunnen steunen.

‘Toen ik in 2016 met voorstanders debatteerde, zei volgens mij niemand dat het een goed idee zou zijn als we uit de EU zouden crashen zonder afspraken die de handel tussen Groot-Brittannië en de Europese Unie overeind houden,’ schreef Davidson in The Scottish Mail.

Schotse critici zien de Conservatieve Partij radicaliseren. Ze vinden dat Johnson te veel toegeeft aan Engels nationalisme, dat de brexit belangrijker vindt dan behoud van warme banden met Schotland, Wales en Noord-Ierland.

Oud-premier Brown wijst op een peiling waarin 59 procent van de activistische Conservatieven bereid is de unie met Noord-Ierland op te offeren als ze daarmee hun zin krijgen. Voor nog iets meer, 63 procent van de ondervraagden, mogen de banden met Schotland worden verbroken ten gunste van de brexit van hun keuze.

In Schotland stemde bij het referendum een significante minderheid voor vertrek uit de EU. Het is echter de vraag of er nu een meerderheid voor blijven en daarmee buiten het Verenigd Koninkrijk komen te staan is. Een rommelige brexit kan de Schotten tonen wat het economische risico van een scheiding is. Voor hen is het Verenigd Koninkrijk de grootste afzetmarkt. Schotten kunnen dan ook voor lastige vragen komen te staan. Blijft het de Schotse pond of wordt het de euro?

Onafhankelijkheid

Volgens de Britse regering is een nieuw referendum over Schotse onafhankelijkheid alleen rechtmatig met toestemming van Londen.

Een van Johnsons argumenten tegen een tweede brexitreferendum is dat het een precedent zou scheppen voor eindeloos veel nieuwe volksraadplegingen. Het wordt dan ook moeilijker om herhaling van de Schotse onafhankelijkheidsstemming uit 2014 te voorkomen. De Schotten stemden dat jaar tegen onafhankelijkheid: met 54 procent.

© The New York Times. Vertaling David van Unen 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden