PlusAchtergrond

Big Brother in Moskou ziet je én weet wie je bent

Moskou heeft sinds kort een van de grootste surveillancenetwerken met biometrische camera’s ter wereld. Voor de veiligheid, stelt de gemeente. Het berooft Russen van hun vrijheid, zeggen sceptici.

Dagelijks stappen tienduizenden forenzen op de metro in Moskou. Allemaal worden ze gefilmd met gezichtsherkenningssoftware.Beeld AFP

Metrostation Sportivnaja is een van de vele historische metrohaltes in Moskou. Grote marmeren steunpilaren met groene tierelantijnen ondersteunen er een plafond bedekt met gegraveerde tegels die het station de allure van een classicistisch paleis geeft. Maar los van de pracht en praal is Sportivnaja bovenal een van de vele drukke haltes van de hoofdstedelijke ondergrondse. Dagelijks stappen er tienduizenden forenzen op de metro.

Dat grote aantal reizigers was precies de reden dat de Moskouse autoriteiten Sportivnaja in 2018 aanwezen als proeftuin voor een van de meest geavanceerde camerasurveillanceprojecten ter wereld. De hordes reizigers die er dag in, dag uit de perrons op- en aflopen, vormden de ideale testgroep voor een gloednieuw camerasysteem dat volgens de Moskouse burgemeester Sergej Sobjanin de Russische hoofdstad vele malen veiliger zal maken.

Maar die veiligheid heeft een prijs. De Moskouse camerasurveillance maakt gebruik van realtime biometrische gegevens. Beveiligingscamera’s zijn aangesloten op een software­systeem dat de live camerabeelden door een database van de politie en veiligheidsdiensten haalt, en aan de hand van kunstmatige intelligentie bepaalt of iemand verdacht is of niet. Zodoende kunnen de autoriteiten nietsvermoedende passanten op ­basis van uiterlijke kenmerken identificeren, volgen en opsporen.

Burgerrechten

Ben je een gezochte crimineel of terrorist, dan slaan de algoritmes aan en gaat er een rechtstreekse melding naar een app op de mobiele telefoon van een politieagent, die direct in ­actie kan komen. Russisch opsporingswerk anno 2020: snel, effectief en nauwkeurig.

De gemeente dicht het surveillancesysteem dan ook grootse krachten toe. “Criminelen zullen wegblijven uit Moskou; er zal voor hen geen plek meer zijn om zich te verbergen,” sprak burgemeester Sobjanin vorig jaar zelfverzekerd. De burgervader voegde er terloops de ambitie aan toe dat het biometrische camerasysteem in de hoofdstad ‘spoedig een van de grootste ter wereld zal zijn’.

Het bleek geen grootspraak. De nieuwe technologie viel zo sterk in de smaak op het stadhuis dat Sobjanin onlangs besloot het netwerk uit te breiden. In mei 2019 kondigde de gemeente aan dat het de gezichts­herkenningssoftware voor 53 miljoen dollar op ruim 200.000 beveiligingscamera’s in de hele stad zou installeren.

En het Moskouse stadhuis liet er geen gras over groeien: begin dit jaar waren al zeker 105.000 camera’s op de geavanceerde software aangesloten. Het Russische mediahuis RBC meldde vorige maand dat de technologie binnenkort wordt uitgebreid: de software zal mensen ook op basis van ­tatoeages, iriskleur, stemgeluid en de manier van lopen kunnen herkennen. Nog altijd met als verondersteld doel het bestrijden van criminaliteit. De gewone burger heeft volgens de autoriteiten niets te vrezen.

Maar in een land waar de autori­teiten het niet heel nauw nemen met individuele vrijheden en burgerrechten, zijn de zorgen over het nieuwe beveiligingssysteem groot. Mensenrechtenorganisaties houden hun hart vast. Zij vrezen dat de beelden die de camera’s vastleggen niet alleen door de database van politie en veiligheidsdiensten worden gehaald, maar ook met vrijwel alle beschikbare online informatie worden vergeleken. Met als mogelijk gevolg misbruik. De technologie zou de publieke ruimte omtoveren tot ‘virtuele identiteitsparades’.

Het biometrische surveillancesysteem is slechts een rookgordijn voor de zoveelste overheidsmaatregel om de vrijheden van burgers in te perken, meent ook Alena Popova, advocaat en activist, die in januari een rechtszaak aanspande tegen het Moskouse ­departement voor technologie, dat het bewakingsprogramma beheert. “Dit is simpelweg het meest recente symptoom van de aloude Russische traditie om elk aspect in het leven te willen controleren,” zegt zij. “Ze verkopen het als iets waar je niet tegen kúnt zijn, omdat het de criminaliteit terugdringt. En veiligheid gaat uiteraard boven alles. Maar ondertussen misbruiken ze het systeem ten koste van de privacy van burgers.”

Doodsteek voor anonimiteit

Die kwade bedoelingen, zegt Popova, bleken al tijdens de protesten van ­afgelopen zomer in Moskou, naar aanleiding van het gesjoemel bij de lokale verkiezingen. “De autoriteiten gebruikten gezichtsherkenning om demonstranten te identificeren. Dat gaven ze zelf toe. Kennelijk is het bijwonen van een demonstratie reden genoeg om de ­biometrische gegevens door de ­onlinedatabase te halen en mensen ter plekke aan te houden.”

Popova stapte naar de rechter en werd vorige week in het ongelijk gesteld. Volgens de rechter is het systeem geen inbreuk op de privacy van burgers en dient het slechts om de veiligheid te garanderen in drukke gebieden. “Dit zegt alles,” verzucht Popova. “Deze uitspraak is de doodsteek voor anonimiteit. In Rusland bestaat geen privacy meer.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden