PlusAchtergrond

Berlijn is een geliefd toevluchtsoord voor bedreigde activisten

Duitsland presenteert zich internationaal als voorvechter van mensenrechten. Dat trekt activisten: uit Rusland, Belarus en het Midden-Oosten. In Berlijn krijgt oppositie de kans zich te organiseren.

De Syrische activist Mariana Karkoutly is mede-oprichter van Visions4Syria, een project dat Syriërs samenbrengt om de gesprekken te voeren die zij niet in hun thuisland konden hebben.

 Beeld foto Marcus Reichmann
De Syrische activist Mariana Karkoutly is mede-oprichter van Visions4Syria, een project dat Syriërs samenbrengt om de gesprekken te voeren die zij niet in hun thuisland konden hebben.Beeld foto Marcus Reichmann

Drie blaffende teckels vormen het welkomst­comité van het huis van Milana Minaeva in de chique West-Berlijnse buurt Charlottenburg. Ze draaien om haar voeten heen, met trippelende pootjes op de verwarmde parketvloer. Op de achtergrond klinkt klassieke muziek. In de tuin rookt haar collega Olga Romanova een Vogue­sigaret.

In die tuin nemen zij samen een aflevering op van het YouTubekanaal My Russian Rights. Ze zijn het kanaal een jaar geleden begonnen, om Russen vanuit Duitsland te informeren over misstanden in hun land. Het kanaal heeft meer dan dertigduizend volgers. Minaeva produceert en Romanova, een bekende Russische oppositiejournalist, presenteert.

Vandaag hebben ze het over oppositieleider Aleksej Navalny, die gevangenzit in een Russisch strafkamp. “We bespreken welke invloed de gevangenis op hem kan hebben,” zegt Romanova. “Ik denk dat het aannemelijker is dat ­Navalny de gevangenis zal veranderen, dan ­andersom.”

Het Russische gevangenissysteem is al jaren het specialisme van Romanova, sinds haar voor­malige echtgenoot er in 2008 belandde. “Destijds bezocht ik voor het eerst een gevangenis en besefte ik dat ik mijn land niet zo goed kende als ik dacht,” zegt ze. Ze vertelt over een zwangere gevangene, die vastgeketend aan een bed haar kind ter wereld bracht. Geschokt door wat ze zag en hoorde, zette Romanova haar ngo Russia ­Behind Bars op.

Onverwachte arrestatie

Haar activisme leverde haar al snel rechts­zaken op. “Ik zou voor buitenlandse mogend­heden werken,” zegt ze. “Die beschuldiging ­krijgen activisten altijd. Ik wist meteen dat ik Rusland moest verlaten, want vanuit de gevangenis is het moeilijk om jezelf te verdedigen.”

Ze besloot naar Berlijn te gaan: “Het centrum van Europa, de hoofdstad van de echte politieke macht.”

De stad verwelkomde de afgelopen jaren vluchtende activisten uit de hele wereld. Ook voor Belarussische activisten is Berlijn inmiddels een belangrijk toevluchtsoord. Die groep staat nu extra in de belangstelling vanwege de onverwachte arrestatie van blogger en jour­nalist Roman Protasevitsj. Volgens bonds­kanselier Merkel is onderdak verlenen aan ­gevluchte activisten uit Belarus een belangrijk deel van het Duitse actieplan.

Onder het motto ‘Wir schaffen das’ heeft Duitsland niet alleen een progressief vluchtelingenbeleid, internationaal presenteert het land zich ook als voorvechter van mensenrechten. De VS heeft daarin onder ex-president Trump aan ­geloofwaardigheid verloren. Ook Londen was een bolwerk voor activisten, maar die stad is minder populair sinds het vertrek van het ­Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie.

Het rebelse karakter van Berlijn maakt de stad geschikt voor activisten. Daarbij is het leven er nog betaalbaar, anders dan in veel andere Europese hoofdsteden. Berlijn was al de thuisbasis voor bekende activisten als de Chinese kunstenaar Ai Weiwei, filmmaker Laura Poitras ­(bekend door de Edward Snowdenzaak) en Can Dündar, de voormalige hoofdredacteur van de Turkse krant Cumhuriyet. De afgelopen jaren zijn er nieuwe activistische gemeenschappen bijgekomen. Duitsland herbergt bijna 800.000 Syriërs.

Grootschalige martelingen

Dat gevluchte activisten in Duitsland echt iets kunnen bereiken, bewijst de Al-Khatibrechtszaak. De rechtbank in Koblenz veroordeelde eind februari voor het eerst ter wereld een Syrische man die verantwoordelijk is voor grootschalige martelingen door het Syrische ­regime.

De Egyptische activist Ahmed Said zet zich vanuit Berlijn in voor mensen die vastzitten in zijn moederland.  Beeld foto Marcus Reichmann
De Egyptische activist Ahmed Said zet zich vanuit Berlijn in voor mensen die vastzitten in zijn moederland.Beeld foto Marcus Reichmann

“Het is de eerste keer dat wij stappen richting gerechtigheid zien”, zegt de Syrische activist Mariana Karkoutly, die in haar nieuwe thuisland Duitsland twee masteropleidingen in de rechten deed. Ze liep vervolgens stage bij het in Berlijn gevestigde Europese Centrum voor Constitutionele- en Mensenrechten (ECCHR) toen deze de Al-Khatibrechtszaak begon. “De rechtszaak laat zien hoe Syriërs zich hebben ingezet om te documenteren wat hen is aangedaan,” vertelt ze.

Gezien de dictatuur waar zij uit komen, is dat extra bijzonder. “Dit is een historisch moment, omdat Syriërs voor het eerst met elkaar bespreken wat gerechtigheid voor hen betekent”, zegt ze. “Syriërs zijn in hun thuisland systematisch gedepolitiseerd.” Daarom werd zij medeoprichter van Visions4Syria, een project dat Syriërs samenbrengt om de gesprekken te voeren die zij niet in hun thuisland konden hebben.

Ook Karkoutly kreeg in Berlijn pas echt de ruimte voor haar activisme. Tijdens de revolutie in 2011 verbood haar familie haar aan de demonstraties deel te nemen, uit angst dat haar iets zou overkomen.

Activisten van andere gemeenschappen in Berlijn kijken met bewondering naar wat Syrische activisten hebben bereikt met de Al-Khatibzaak. “Dit is wat Berlijn zo rijk maakt, we hebben hier contact met activisten van overal ter wereld,” zegt de Egyptische activist Ahmed Said. “We leren van elkaar.” Ook zijn gemeenschap is bezig met het documenteren van de martelingen die zijn landgenoten hebben doorstaan in de beruchte Egyptische gevangenissen.

Tomeloze energie

Al voor de Egyptische revolutie in 2011 was Said, chirurg van beroep, actief als activist in zijn thuisland. In 2015 werd hij door het nieuwe ­autoritaire regime van Abdel Fattah al-Sisi opgepakt en belandde een jaar in de gevangenis. Dankzij een internationale campagne werd hij vrijgelaten en kon hij naar Berlijn. “De Duitse ambassade heeft me toen erg geholpen. Ik hoefde niet door een heel bureaucratisch proces heen.” Zoals hij tijdens zijn gevangenschap werd geholpen, zet hij zich nu in voor Egyptenaren die vastzitten. Hij spreekt tijdens demonstraties, vergadert met Europese parlementariërs, houdt activistische initiatieven draaiende en overweegt zelfs de Duitse politiek in te gaan. De internationale campagnes zetten druk op de Egyptische regering en zo lukt het af en toe een activist vrij te krijgen.

Op andere terreinen is het lastiger iets te veranderen. Zo blijft Duitsland wapens sturen naar het autoritaire regime van Al-Sisi. Internationaal is er veel steun voor de dictatuur in Egypte, ook vanuit de EU, omdat met president Al-Sisi kan worden samengewerkt op gebieden als ­terrorisme en migratie. Said: “Als EU-over­heden het hebben over stabiliteit in Egypte, dan hebben ze het over hun belangen, niet over daadwerkelijke stabiliteit in het land.”

Toch lopen ook in Duitsland activisten soms ­gevaar. Zo verjaarde het verbod op het terug­sturen van Syriërs eind vorig jaar. “Syrische ­activisten proberen daarom zo veel mogelijk anoniem te werken,” zegt Karkoutly. “Want mochten ze ooit worden teruggestuurd, dan ­belanden ze meteen in de gevangenis.”

 De Russische Olga Romanova presenteert het YouTubekanaal My Russian Rights vanuit Berlijn.  Beeld foto Marcus Reichmann
De Russische Olga Romanova presenteert het YouTubekanaal My Russian Rights vanuit Berlijn.Beeld foto Marcus Reichmann

“Wij voelen ons hier niet veilig, helemaal niet zelfs”, vertelt ook Ahmed Said. Volgens hem is de voornaamste taak van de Egyptische ambassade in Berlijn het verzamelen van inlichtingen over de oppositie in het buitenland. “Dit is de reden dat het grootste deel van de activisten niet publiekelijk spreekt en dat veel Egyptenaren niet naar onze demonstraties komen,” zegt Said. “Het beïnvloedt de kwaliteit en kwantiteit van ons activisme in Berlijn.”

De Egyptische overheid heeft die macht, omdat veel activisten nog hun familie in Egypte willen kunnen bezoeken. Activisten zoals Said kunnen dit niet, omdat zij weten dat zij bij terugkomst worden gearresteerd. Toch weet het Egyptisch regime hem te raken, door familieleden te bedreigen. “Mijn moeder, vader en zus moesten vorig jaar twee maanden onderduiken”, vertelt hij. “Ze ontvoerden mijn oom om erachter te komen waar mijn moeder was.”

Jonge generatie

De Russische activisten Romanova en Minaeva voelen zich wel veilig in Berlijn. “Een politieke opponent als Navalny of oud-collega’s die hem verraden, zijn voor Poetin een bedreiging, activisten als wij niet echt”, zegt Romanova. “Poetin wil gewoon dat zoveel mogelijk Russen die hem niet mogen, weggaan uit Rusland.” Dat lukt volgens Romanova: “Ik zie het verschil niet meer tussen studenten die naar Berlijn komen en politieke vluchtelingen.”

Die jonge generatie proberen zij te bereiken met de video’s van My Russian Rights. “Ik hoop dat zij zo beter het verschil zullen zien tussen een democratische samenleving en wat de Russische autoriteiten een democratische samenleving noemen,” zegt Minaeva. Veel hoop dat er op de korte termijn iets gaat veranderen, hebben ze echter niet. “Hoe meer je doet in Rusland, hoe slechter het wordt,” zegt Romanova.

Ook Egyptische activisten hebben een lange adem nodig. Acht jaar na zijn staatsgreep zit president Al-Sisi nog steeds stevig in het zadel, al houdt Ahmed Said het vuurtje van de revolutie brandend. Zelf leerde hij op jonge leeftijd van zijn oom zich altijd uit te spreken over onrecht. “Ik ben geen communist geworden zoals hij,” zegt Said, “maar hij heeft mij de vrijheid gegeven mijzelf te kunnen zijn. Door hem leerde ik dat het leven een politiek proces is. Je bestaat niet totdat je je bestaan beoefent. Bestaan is een soort politiek. Alles is politiek.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden