PlusAchtergrond

Belarus Wit-Rusland noemen zou hetzelfde zijn als de term ‘Nederduitsland’

Belarus wil af van zijn president Aleksandr Loekasjenko. Mede door zijn dictatuur raakte de voormalige Sovjetrepubliek tamelijk geïsoleerd en weten we er niet zo gek veel van. Een korte cursus Belaruskunde.

Mensen demonstreren in Minsk. Sinds de verkiezingen, die Loekasjenko zegt te hebben gewonnen, is het onrustig in het land.Beeld EPA

Naam

Zeg tegen een Wit-Rus vooral niet ‘Wit-Rusland’. Die naam suggereert namelijk dat het deel uitmaakt van Rusland. Daarom noemen de Wit-Russen hun land de Republiek Belarus (spreek uit: bél-lá-roes, met de klemtoon op de laatste lettergreep). Dat is afgeleid van de negende eeuwse staat Kiev Roes, het gebied rondom de huidige Oekraïense hoofdstad, waaruit uiteindelijk Oekraïne, Rusland en Belarus zijn ontstaan. Tot ergernis van de Belarussen, hebben veel Russen het nog altijd over ‘Belaroessia’, refererend aan de Russische naam voor Rusland: Rossia. Het zou hetzelfde zijn als Nederland ‘Nederduitsland’ noemen. In Nederland is altijd de Russische versie van de naam gebruikt, omdat het lang onderdeel van de Sovjet-Unie was. Nu de inwoners van het land zelf meer aan het woord komen, volgen wij als krant hen. Belarus is de historisch correcte naam, die we voortaan zullen gebruiken.

Beeld EPA

Geschiedenis

Belarus is nogal eens van hand tot hand gegaan. Na het ontstaan van Kiev Roes, waarin het huidige Belarus gekerstend wordt, vallen de Belarussische gebieden in de 14de eeuw toe aan het Pools-Litouwse rijk. Na de laatste deling van Polen in 1795, komen ze in handen van tsaristisch Rusland, waar Catharina de Grote de scepter zwaait. In 1918, aan het einde van de Eerste Wereldoorlog, roepen de Belarussische leiders de onafhankelijkheid uit, die slechts van korte duur zal zijn. Uiteindelijk wordt Belarus een van de vijftien socialistische republieken van de Sovjet-Unie. Als nazi-Duitsland in 1941 de Sovjet-Unie binnenvalt, krijgen de Belarussen er ongenadig van langs. Van alle Sovjetvolkeren lijden zij de grootste verliezen: meer dan tweehonderd steden en zesduizend dorpen maken de nazi’s met de grond gelijk, Minsk bestaat aan het einde van oorlog gewoonweg niet meer. Ruim 2,5 miljoen Belarussen laten het leven, meer dan een kwart van de bevolking.

Na ruim zeventig jaar communisme en de mislukte staatsgreep van augustus 1991 tegen Sovjetleider Michaïl Gorbatsjov, roept Belarus, evenals de meeste andere republieken, de onafhankelijkheid uit. Aan het eind van dat jaar komen de leiders van Rusland, Belarus en Oekraïne in Belarus bijeen om het Gemenebest van Onafhankelijke Staten op te richten. Daarbij sluiten zich snel ook een groot aantal andere voormalige Sovjetstaten aan.

Beeld AD Graphics

Politiek

De laatste Sovjetpresident van Belarus, Stanislav Sjoesjkevitsj, verliest in juli 1994 de eerste Belarussische presidentsverkiezingen na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Zijn overwinnaar: Aleksandr Loekasjenko. De voormalige directeur van een collectieve boerderij komt democratisch gekozen op het pluche terecht, maar begint de democratie al snel na zijn aantreden de nek om te draaien. Door verschillende - en volgens internationale waarnemers niet vrije - referenda breidt hij zijn presidentiële bevoegdheden uit en eigent hij zich meer dan de twee grondwettelijk toegestane ambtstermijnen toe. Protesten tegen vaak frauduleuze verkiezingen laat Loekasjenko hard neerslaan, oppositieleden gaan de gevangenis in of worden vermoord.

Uiteindelijk verwordt Belarus onder Loekasjenko tot een politiestaat, met een inktzwarte reputatie. De sancties die het Westen treft, vanwege de mensenrechtenschendingen in Belarus, worden in 2014 plotseling gedeeltelijk opgeheven. Rusland annexeert de Krim en Loekasjenko, die het schiereiland in de Zwarte Zee nooit heeft erkend als Russisch grondgebied, wordt ineens gezien als een ‘halve’ bondgenoot in de strijd tegen de Russische agressie. De normaal gesproken gematigde en gehoorzame Belarussen ondergaan de terreur van de veiligheidsdienst KGB lijdzaam, tot ook aan hun geduld met Loekasjenko een einde komt.

Stanislav Sjoesjkevitsj, de laatste Sovjetpresident van Belarus.Beeld TASS via Getty Images

Economie

Als oude communist weigert Loekasjenko de Belarussische economie te hervormen, waardoor tot op heden 80 procent van de bedrijven in staatshanden blijft. Daardoor verdampen langzaam ook de buitenlandse investeringen. Belarus draait voor een groot deel op de raffinage van olie, waarvan het de producten ook exporteert naar omringende landen. Die olie komt vooral uit Rusland, dat de kleine westerbuur met flinke subsidies te vriend probeert te houden. Loekasjenko kibbelt voortdurend met zijn Russische collega’s (Jeltsin, Poetin, Medvedev en weer Poetin) over de olieprijs, wat de verhoudingen met Moskou geregeld op scherp zet. In 1996 gaan beide landen een unie aan, om de economische integratie vorm te geven. Lang leidt het verdrag daartoe een sluimerend bestaan, tot de Russische president Vladimir Poetin het de laatste jaren weer nieuw leven wil inblazen. Loekasjenko weigert dat, want hij vreest (niet ten onrechte) dat zijn land compleet zal opgaan in de Russische Federatie. De laatste jaren heeft de kwakkelende Belarussische economie een nieuwe suikeroom: China. Dat investeert enorme bedragen in fabrieken waar Belarussen Chinese producten maken die overal in Europa kunnen worden afgezet.

Taal, cultuur en religie

Belarussen lijken wat cultuur en religie betreft als twee druppels water op Russen en Oekraïners. De religie is overwegend Oosters-orthodox en ze kennen dezelfde christelijke feest- en naamdagen. De Belarussische taal verschilt evenwel van het Russisch als het Nederlands van het Duits. Maar de meesten Belarussen spreken beter Russisch dan hun eigen landstaal. Dat komt doordat onder de Poolse en Russische overheersing het Belarussisch van scholen werd verbannen. Volgens officiële overheidscijfers beheerst iets minder dan een kwart van de bevolking de moedertaal. In de jaren van Loekasjenko werd het Belarussisch vooral in oppositiekringen gebruikt. De laatste jaren is er een opleving van de taal. Omdat de Belarussen zich steeds sterker bewust worden van hun identiteit, beginnen ze overal in het land lessen te volgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden