PlusInterview

Arts-activist Mukwege over verkrachtingen in Congo: ‘Ik ben niet de held, dat zijn de vrouwen’

Duizenden gewonde vrouwen heeft de Congolese gynaecoloog en chirurg Denis Mukwege gered. De meesten behandelde hij in zijn geboorteland waar in de oostelijke provincies nu al decennia een vergeten conflict gaande is.

Denis Mukwege in 2007 in zijn ziekenhuis. ‘Ik heb alleen mijn tong om te vertellen wat ik er aantref. Beeld Getty Images
Denis Mukwege in 2007 in zijn ziekenhuis. ‘Ik heb alleen mijn tong om te vertellen wat ik er aantref.Beeld Getty Images


Mukwege, bijgenaamd ‘de man die vrouwen repareert’, opereert slachtoffers van verkrachting met gevaar voor eigen leven in het hart van Afrika. Inmiddels is hij veel meer dan een bevlogen vrouwenarts. Hij is uitgegroeid tot een universeel icoon.

De Nobelprijswinnaar voor de Vrede (2018) benoemt en veroordeelt als geen ander het onbeschrijfelijke leed dat vrouwen in Congo – en elders – wordt aangedaan. Het maakte hem tot doelwit van regionale krijgsheren en criminelen die heel andere belangen hebben. Mukwege ontkwam aan verschillende moordaanslagen waarbij tot zijn grote verdriet enkele naaste medewerkers het leven lieten.

Als je zegt dat hij dapper is, kaatst hij die bal meteen terug. “Ik ben niet de held. Dat zijn de vrouwen. Het enige dat zij vragen, is vrede en rechtvaardigheid.” Het is in naam van al die vrouwen dat hij de wereld rondreist en overal ook de onrechtvaardigheid aanklaagt van het paternalistische systeem – en niet alleen in Afrika. Vrouwen worden nog altijd systematisch achtergesteld en soms letterlijk kapot gemaakt door mannen, zegt hij.

‘Tactische oorlogsvoering’

Gezien de haat en vijandigheid die hij oproept bij andere mannen mag het een wonder heten dat Mukwege zijn helende operaties en behandelingen kan blijven verrichten in zijn inmiddels wereldberoemde Panzi-ziekenhuis.

Hij is in Nederland voor de promotie van zijn nieuwe boek De kracht van vrouwen. De titel slaat op de moed en veerkracht van extreem kwetsbare vrouwen die hij heeft behandeld, legt hij uit. Vrouwen, meisjes, soms kleuters strompelen dagelijks zijn kliniek binnen. Velen van hen zijn heel bewust gruwelijk en levensgevaarlijk verwond in hun vrouwelijkheid.

De daders, niet zelden kindsoldaten, is geleerd dat verkrachting het recht is van de sterken en een beloning voor hun strijd. Verkrachtingen worden zo ook onderdeel van ­‘tactische oorlogsvoering’ waarbij angst regeert en vrouwen tot seksslaaf kunnen worden gemaakt van milities en criminelen.

Vicieuze cirkel

Verkrachtingen zijn van alle tijden en van alle continenten, zegt Mukwege. Wat ook een rode draad is: de schuld wordt bijna systematisch neergelegd bij de vrouw. Want, zo beschrijft Mukwege het in zijn boek, een vrouw die schuld wordt aangepraat, zal zwijgen over de daders die er zo mee wegkomen en geen reden hebben niet opnieuw te verkrachten. Zo kom je in een vicieuze cirkel die ook de beste chirurg niet kan doorbreken.

Mukwege: “In onze samenleving willen mensen niet over dit soort dingen horen, maar het gebeurt ook in Nederland. Ik wil de waarheid op tafel leggen. Tegelijk wil ik laten zien hoe groot het vrouwelijke vermogen is om zoveel vijandigheid het hoofd te bieden. Wist u dat er in Europa elke drie dagen een vrouw wordt gedood? In Europa. Denk daar eens over na en stel je voor dat die onbekende vrouw je dochter was, of je zus. Die dus wordt gedood door een man, alleen omdat die gefrustreerd is over iets.”

Denis Mukwege Beeld Fabian Sommer/dpa
Denis MukwegeBeeld Fabian Sommer/dpa

De vraag blijft waarom mannen zich zo beestachtig gedragen.

“Persoonlijk denk ik dat het geweld voortkomt uit de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen. Dat is geen anatomische ongelijkheid maar iets wat vaak al in de opvoeding begint. Het is de toxische – giftige – mannelijkheid die veel leed veroorzaakt. Overal ter wereld. In China bijvoorbeeld kunnen vrouwen tot vier keer abortus plegen als ze in verwachting zijn van een meisje. De ouders willen een jongen, die vervolgens wordt opgevoed als een kleine prins die zich beter zal wanen dan meisjes. Voor mij is het belangrijk ook dit soort zaken te onderzoeken.”

De meeste mannen zijn gelukkig geen verkrachters, zegt u.

“Misschien is 99 procent géén verkrachter maar de grote vraag is waarom die ene procent die wel verkracht dan door de anderen de hand boven het hoofd wordt gehouden. En door het systeem. Waarom laat die 99 procent zich niet horen en roepen ze: verkrachting is onaanvaardbaar, echte mannen doen dat niet! Herinner je je Oscar Pistorius, die Zuid-Afrikaanse hardloper die zijn vriendin vermoordde? Hoeveel sympathie was er wel niet voor hem tijdens het proces?”

“Mannen geven altijd uitleg waarom zoiets is gebeurd. De schaamte wordt neergelegd bij de vrouwen. Dat vermindert meteen hun capaciteit zichzelf te verdedigen. Als vrouwen kunnen laten zien dat verkrachters en moordenaars geen echte mannen zijn maar kwetsbare types, krijg je misschien wat verandering in dat denken.”

U bent altijd heel uitgesproken, ook over de situatie in uw eigen land. Hoe moeilijk is dat?

“Als je criminelen aanwijst, krijg je daarvoor geen applaus. De meesten weten dat ze in de gevangenis belanden als de internationale gemeenschap eens een keer krachtig zou reageren op de gebeurtenissen in Congo. Daar wordt systematisch verkracht en gemoord. Er is heel veel corruptie in het land, zodat illegaal kan worden gehandeld in kostbare grondstoffen. Ik heb het dan over machtige mensen die veel geld en wapens hebben. Ik heb alleen mijn tong om te vertellen wat ik aantref in ons ziekenhuis.”

Wat te doen?

“Het is geen onvermijdelijk noodlot hoe het er in Congo aan toegaat. Als de internationale gemeenschap, die al ons kobalt verwerkt in zijn telefoons en laptops, ervoor zou kiezen die grondstoffen legaal te kopen, komen we ergens. Iemand moet dat besluit durven nemen. Want veel van die verkrachtingen worden ook gepleegd om dorpsgemeenschappen te breken en het verzet tegen die illegale handel te ondermijnen. Iedereen weet dat het zo gaat, alleen kijkt de internationale gemeenschap de andere kant op.”

Denis Mukwege: De kracht van vrouwen, ­De Bezige Bij, €24,99.

Nasleep genocide Rwanda

Het geweld in het oosten van Congo is deels een nasleep van de burgeroorlog en genocide in Rwanda in 1994. Behalve om onderlinge wraak gaat het momenteel vooral om de illegale exploitatie van zeldzame metalen. Daarbij worden hele dorpen geterroriseerd. Veel slachtoffers worden behandeld in Panzi, aan de grens met Rwanda. De Nederlandse regering betaalt mee aan de VN-soldaten die daar tegenwoordig in het vrouwenziekenhuis zijn ingekwartierd en die Mukwege en zijn artsen dagelijks beschermen. “Ik ben daar erg dankbaar voor,” zegt de drijvende kracht achter de Denis Mukwege Stichting tijdens een bezoek aan Nederland. Zijn organisatie, die het inmiddels op mondiaal niveau opneemt voor vrouwen die met seksueel geweld zijn geconfronteerd, wordt mede gesteund door de Nationale Postcode Loterij. Met dat geld is ook een leerstoel opgericht aan de universiteit van Luik. Daar doen psychologen, antropologen, historici, economen en juristen onderzoek naar alle aspecten van seksueel geweld tegen vrouwen.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden