PlusExclusief

Angst groeit na door Russen georganiseerd referendum: ‘We bidden voor ons leger en hopen dat Europa ons helpt’

Een vrouw leest in Zaporizja een krant voor een winkel. Op de poster staat: ‘Kies een toekomst samen met Rusland’. Beeld REUTERS
Een vrouw leest in Zaporizja een krant voor een winkel. Op de poster staat: ‘Kies een toekomst samen met Rusland’.Beeld REUTERS

In Zaporizja neemt de angst toe. Na het ‘nepreferendum’ in de bezette delen van de Oekraïense provincie vrezen de inwoners voor een escalatie van de oorlog. ‘De wereld moet iets doen.’

Michiel Driebergen

Van het luxueuze restaurant resteert weinig meer dan een reusachtige krater en wat hopen puin. Zodra het gebied is vrijgegeven door de politie komen media en inwoners een kijkje nemen. “Dit was zo’n mooie plek. En nu? Je ziet het zelf,” verzucht twintiger Volodimir Voronkov. Hij was maandagnacht als verpleegkundige in het ziekenhuis aan het werk en hoorde de explosies. “Ze beginnen ons bang te maken,” zegt hij.

Nadat het Oekraïense leger eerder deze maand de regio Charkov had bevrijd, kondigde de Russische president Vladimir Poetin een mobilisatie aan. Dinsdagavond meldden de autoriteiten in de bezette delen van Loehansk, Donetsk, Cherson en Zaporizja dat de inwoners van deze provincies tijdens een ‘referendum’ massaal voor aansluiting bij Rusland zouden hebben gestemd. En terwijl in de – niet bezette – hoofdstad van de regio, ook Zaporizja genaamd, overdag het gewone leven doorgaat, vuren de Russen elke nacht een tiental raketten af op de stad en zijn inwoners. “Ze terroriseren ons systematisch,” zegt Voronkov.

Hij woont nu vijf jaar in Zaporizja, maar komt oorspronkelijk uit Energodar, de stad in bezet gebied waar de Zaporizjakerncentrale staat. Zijn familieleden, die er nog steeds wonen, hadden gisterochtend nog niet deelgenomen aan het ‘nepreferendum’, zoals Voronkov de volksraadpleging noemt. Mochten de Russen alsnog met de stembus langs de deur komen, zouden ze geen keus hebben, zegt hij. “Als een man met een machinegeweer je vraagt te stemmen, denk je wel even na voordat je gaat klagen.”

Geen geld voor een appartement

Ook Olena Kozioelina heeft maandagnacht de explosies gehoord. “Het huis schudde,” zegt de blonde vrouw van rond de veertig. De raketaanvallen op Zaporizja zijn enkele dagen voor het referendum intensiever geworden, vertelt ze. De afgelopen nachten sliep ze helemaal niet meer. “Het wordt avond, je gaat naar bed, maar je bent bang om in slaap te vallen. Omdat je niet weet of je ooit nog wakker wordt.”

Ze had verder van het front willen vluchten, maar haar bescheiden inkomen staat het haar niet toe in veiliger gebied een appartement te huren.

Ook Kozioelina is afkomstig uit Energodar. Daar werkte ze bij de Kamer van Koophandel. Ze had er een mooi huis, een uitdagende baan en een goed salaris. Nu is ze aan de slag gegaan in een universiteitsgebouw waar een centrum voor vluchtelingen uit haar stad is ingericht.

Het referendum noemt ze een theater. Haar moeder, met wie ze dagelijks belt, had in het stembureau onder haar appartement een explosie gehoord: de Oekraïners zouden proberen het referendum te verstoren, beweerden de Russen. “Niemand van mijn kennissen wilde deelnemen. Er bestaan separatisten, maar het zijn er echt heel weinig.”

In Zaporizja neemt de angst toe. Op het moment dat het Kremlin de regio tot Russisch grondgebied verklaart, is de stad zelf onmiddellijk doelwit, vrezen de bewoners. In zijn toespraak zei Poetin ‘alle middelen’ te zullen gebruiken ‘als de territoriale integriteit van ons land wordt bedreigd’. Daarbij noemde hij uitdrukkelijk de nucleaire optie. “Degenen die ons proberen te chanteren met kernwapens moeten beseffen dat de windwijzer kan draaien, en dan op hen gericht kan zijn.”

“Het is onmogelijk te voorspellen wat in de hoofden van de Russen opkomt,” zegt Kozioelina. “We bidden voor ons leger en hopen dat Europa ons helpt. De wereld moet iets doen.”

Gewapende Russen voor de deur

Dmitri Orlov, de burgemeester van Energodar die in mei is uitgeweken naar Zaporizja en nu in het universiteitsgebouw kantoor houdt, waarschuwt voor escalatie. “Doe de deur niet open en verberg je in je flat,” had hij zijn stadgenoten in bezet gebied aanbevolen.

Orlov toont beelden van beveiligingscamera’s uit Energodar, die aantonen dat de Russen gewapend voor de deuren stonden. Omdat minder dan de helft van de inwoners in de stad zijn achtergebleven, zegt hij, wat het referendum ‘onwettig’ maakt, en ‘onmogelijk’. “Hoe kan het dat de resultaten in een uurtje duidelijk zijn als er vijf dagen lang gestemd is?”

Over de scenario’s voor de komende dagen is de burgemeester somber. In Energodar zouden de Russen niet meer de illusie koesteren het gebied militair te controleren. Paradeerden de bezetters in de eerste maanden vol zelfvertrouwen over straat, nu pakken ze lukraak mensen op, zegt hij.

Het referendum is dan ook ‘bedoeld voor het Russische publiek’, zegt Orlov, die er serieus rekening mee houdt dat Poetin kernwapens zal inzetten. Oekraïne zal blijven vechten, weet hij, ook als de Russen het door hen gecontroleerde gebied annexeren. “Dat geeft hem het morele recht een kernwapen te gebruiken.”

Een doemscenario voor Zaporizja, benadrukt de uitgeweken burgemeester. “Mensen zullen massaal vluchten.”

Russische staatsmedia melden grote steun voor annexatie

Volgens de eerste uitslagen van de referenda in de bezette Oekraïense gebieden die bij Russische staatsmedia verschijnen, hebben de inwoners voor toetreding tot Rusland gestemd. In de regio’s Loehansk, Cherson en Zaporizja zou met een overweldigende meerderheid van meer dan 85 procent zijn gestemd voor toetreding tot de Russische Federatie. De zelfverklaarde volksrepubliek Donetsk heeft nog geen voorlopige uitslag gepubliceerd.

De stembussen sloten dinsdagmiddag om vier uur lokale tijd, nadat inwoners vijf dagen de tijd hadden gehad om te stemmen. In de regio’s Loehansk en Zaporizja werd bekendgemaakt dat meer dan 90 procent van de stemgerechtigden zou hebben gestemd.

Oekraïne en de westerse bondgenoten gaan ervan uit dat de referenda doorgestoken kaart zijn en dat de uitslag op voorhand vaststond. De volksraadplegingen zouden zijn georganiseerd om de Russische invasie van Oekraïne te rechtvaardigen. Bij inlijving van de vier bezette gebieden heeft Rusland ongeveer 20 procent van Oekraïne in handen, inclusief de Krim.

Als Poetin de regio’s annexeert, kan hij elke Oekraïense beschieting zien als een directe aanval op Russisch grondgebied. De president heeft afgelopen week gezegd kernwapens te kunnen gebruiken om zijn territorium te verdedigen. Russische staatsmedia verwachten dat Poetin vrijdag de annexatie van de gebieden officieel zal aankondigen in een toespraak in het Russische parlement.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden