De Amerikanen zijn er ondanks een negentien jaar durende slepende oorlog niet in geslaagd de Taliban op de knieën te krijgen.

PlusAchtergrond

Amerika verlaat Afghanistan. Hoe de Taliban een wereldmacht weerstond

De Amerikanen zijn er ondanks een negentien jaar durende slepende oorlog niet in geslaagd de Taliban op de knieën te krijgen.Beeld The New York Times Syndication

De Taliban staan op het punt om hun meest vurige wens in vervulling te zien gaan: het vertrek van Amerikaanse troepen uit Afghanistan. Ze hebben maar weinig van hun extreme ideologie op hoeven geven om dat voor elkaar te krijgen.

Onder de schaduw van een moerbeiboom, bij graven met Talibanvlaggen, gaf een leider van de opstandelingen toe dat zijn beweging de laatste tien jaar verpletterende verliezen heeft geleden. De man had het over Amerikaanse luchtaanvallen en de operaties van het Afghaanse leger die hij had meegemaakt.

Al die vuurkracht had hier, in het oosten van Afghanistan, weinig uitgehaald. De Taliban vervangen hun doden en gewonden steeds door nieuwe strijders en die zetten het brute geweld gewoon voort.

“Met deze strijd vervullen we onze godsdienstige plichten,” zegt Mawlawi Mohammed Qais, hoofd van de militaire commissie van de Taliban in de provincie Laghman. Tientallen van zijn strijders wachtten op een heuvel vlakbij. “Dus als een broeder sneuvelt, zal de tweede broeder zijn best doen Gods wens te eerbiedigen en de taak van zijn broeder overnemen.”

Dit gesprek vond plaats in maart, toen de Taliban en de Verenigde Staten net een vredesverdrag hadden getekend dat de vervulling van hun diepst gekoesterde wens dichterbij brengt: de volledige aftocht van de Amerikaanse troepen uit Afghanistan.

Reorganisatie

De supermacht is er gedurende een slepende oorlog van bijna 19 jaar niet in geslaagd de Taliban klein te krijgen en zag zich daarom gedwongen met de beweging te onderhandelen. In tientallen gesprekken met Afghaanse en westerse en met politieke en militaire leiders van de Taliban functionarissen in drie verschillende landen, werd duidelijk hoe zowel de oude garde als de jongere generaties zich steeds wisten aan te passen aan de veranderingen.

Na de Amerikaanse interventie in 2001 begonnen de Taliban aan een reorganisatie waarbij de strakke centrale leiding werd vervangen door een losjes samengesteld netwerk van strijders en bevelhebbers op lokaal niveau. Zij moesten in hun regio strijders rekruteren en fondsen werven, terwijl de top van de beweging zich schuil bleef houden in buurland Pakistan.

Zo ontstond overal in het land een systeem van terreuraanslagen en vernietigende aanvallen op het Afghaanse leger, terwijl de beweging door illegale praktijken als de drugshandel en ‘gewone’ criminaliteit als afpersing over steeds meer geld beschikte. Dit alles in weerwil van de strenge religieuze voorschriften waaraan de Taliban zich zeggen te houden.

Veilige aftocht

Nu de Taliban zich voorbereiden op onderhandelingen met de Afghaanse regering over een machtsdeling, vrezen sommige Afghanen een herhaling van de grimmige geschiedenis. Het vertrek van de Amerikanen heeft daar veel mee te maken. De laatste keer dat een supermacht zich terugtrok uit Afghanistan was in 1989, toen de door de VS en Arabische landen gesteunde Moedjahedien de Sovjets verdreef. De guerrillastrijders wierpen de regering omver, maar raakten meteen verstrikt in een strijd om de macht. De Taliban wonnen die strijd.

Inmiddels zijn de Taliban en de Amerikaanse troepen gestopt met aanvallen op elkaar, maar voeren de islamitische strijders hun aanvallen op het Afghaanse leger juist op. Wel namen ze laatst een zeldzaam staakt-het-vuren van drie dagen in acht ter gelegenheid van de viering van het einde van de ramadan. Bevelhebbers van de Taliban maken in gesprekken duidelijk dat ze alleen maar zijn gestopt met het vuren op Amerikanen om ze een veilige aftocht te garanderen. “Zodat ze het stof van hun kont kunnen kloppen en weggaan,” zoals een hoge commandant van de Taliban in het zuiden zegt. De Afghaanse militairen hoeven echter niet te rekenen op een gevechtspauze.

“Onze strijd begon al lang voordat de Amerikanen kwamen: de strijd tegen corruptie. De corrupte heersende klasse smeekte Amerika om te komen, want zelf wilden ze niet vechten,” zei ons een jonge commandant van de Rode Eenheid, een elite-onderdeel van de Taliban in het oosten. Hij was nog maar een kleuter toen de Amerikaanse invasie begon. Nu is hij actief in een gebied waar het gezag van de centrale regering ophoudt en dat van de Taliban begint. “Totdat een islamitisch systeem is gevestigd,” aldus de commandant die niet met zijn naam in de krant wil, “gaan we tot de dag des oordeels door met de jihad.”

De Taliban beschikken over 50.000 tot 60.000 actieve strijders en tienduizenden mannen met wapens en andere helpers op wie ze soms een beroep doen.

Schaduwregering

Maar de Taliban vormen geen monolithische organisatie. De leiding heeft een oorlogsmachine samengesteld uit losse en ver van elkaar verwijderde onderdelen. Elke cel dient lokaal zelfvoorzienend te zijn. In gebieden waar ze de dienst uitmaken, of in elk geval invloed uitoefenen, proberen de Taliban ook taken op zich te nemen die normaliter het werk zijn van de overheid. Of ze proberen conflicten op te lossen, als waren ze een schaduwregering.

Zelfs toen de lange Amerikaanse aanwezigheid op zijn hoogtepunt was, en de Afghaanse regering trachtte de plattelandsbevolking voor zich te winnen, bleven de Taliban sterk genoeg om jonge mannen te rekruteren die de strijd voortzetten. Families bleven gevoelig voor de lokroep van de Taliban, die bovendien over genoeg geld beschikken om twijfelaars over de streep te trekken.

Meedogenloos geweld

In het tweede decennium van de opstand hebben de Taliban zich door hun meedogenloze geweld een wrede reputatie verworven. Ze bewezen dat ze zelfs in de bestbeveiligde delen van de hoofdstad kunnen toeslaan waar en wanneer ze willen. Ze stopten er explosieven in wagens van de riolering, bestelauto’s en zelfs in ambulances die in het centrum explodeerden en honderden slachtoffers maakten. Strijders infiltreerden in de Afghaanse strijdkrachten, waar ze het vuur openden op officieren en één keer zelfs op de hoogste Amerikaanse generaal in Afghanistan.

Toen de Amerikanen onderhandelden met de Taliban, zaten ze tegenover zowel de architecten als de overlevenden van de opstand. Bijna de helft van de leden van de Talibandelegatie had een tiental jaren doorgebracht in Guantánamo.

Moellah Abdoel Ghani Baradar, de belangrijkste onderhandelaar namens de Taliban, was net vrijgelaten uit een Pakistaanse gevangenis. Hij belandde daar omdat hij contact had gezocht met de Afghaanse regering voor vredesbesprekingen, zonder toestemming te vragen van het Pakistaanse militaire establishment dat de opstand altijd had gesteund.

Eensgezindheid

Amerikaanse en Afghaanse functionarissen vragen zich nu af of de politieke vleugel van de Taliban echt invloed heeft op de leiders van de gewapende tak. Oudgedienden van de politieke leiding wijzen erop dat destijds de eensgezindheid in de strijd tegen de Sovjet-bezetters snel verdween na de aftocht van het Rode Leger. Anarchie brak uit toen de meer dan tien leiders van de verschillende facties de macht wilden grijpen. Later begonnen de Taliban hun strijd tegen de Amerikanen onder leiding van slechts één emir, moellah Mohammad Omar. Maar de opstand boekte recentelijk pas de grootste successen onder een collectieve leiding die altijd eerst consensus wil bereiken over de te volgen strategie, en met ijzeren vuist optreedt tegen ongehoorzamen.

Zelfs toen de laatste jaren nieuwe commandanten opkwamen, behielden leden van de oude garde hun invloed. Vaak waren dat dezelfde mensen die direct na de Amerikaanse invasie de tactiek bepaalden. Deze veteranen geven toe dat ze voorzichtig te werk moeten gaan nu de strijd in een geheel nieuwe fase is beland, met de Amerikanen die zich voorbereiden op hun vertrek.

Volgens Timor Sharan, een Afghaanse onderzoeker en voormalig topadviseur van de regering, was het voor de Taliban eenvoudig de eenheid te bewaren zolang ze een gemeenschappelijke vijand hadden: de Amerikaanse militairen. Maar als de droom van de Taliban eindelijk uitkomt – een Afghanistan zonder Amerikanen – krijgen ze weer te maken met veel van de uitdagingen waardoor het land ooit verviel in anarchie.

Sharan: “De verhouding tussen de politieke en militaire leiders van de Taliban zal onder druk komen te staan. De burgeroorlog in Kaboel in de jaren 90 was niet het gevolg van onenigheid onder de politieke leiders, maar van de machtshonger van de commandanten van de gewapende facties. De politici wisten totaal niet hoe ze die lui in toom moesten houden.”

© The New York TimesVertaling: René ter Steege.

Moellah Abdoel Ghani Baradar sloot namens de Taliban vrede met de VS.Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden