Plus Achtergrond

Albanië nog lang niet in EU: ‘Het is hier één grote chaos’

Albanië wil dolgraag bij de EU, maar Nederland en Frankrijk houden opnieuw de deur dicht. Hoe pijnlijk het ook voor ze is, de meeste Albanezen snappen waarom ons land zo moeilijk doet. ‘Alleen: wij hebben geen plan B.’

Premier Edi Rama van Albanië met EU-Commissie­voorzitter Jean-Claude Juncker. Beeld Getty Images

Een huilende rechter zie je niet vaak. Deze trotse man, met zijn haviksneus en scherpe, alerte ogen, die zegt dat hij jarenlang zijn werk zo goed mogelijk heeft gedaan, zit nu aan een tafeltje in een hotelbar in Tirana en weet even niet waar hij moet kijken. Hij staat op straat. “Uit de weg geruimd,” zegt hij, in het pijnlijke proces van justitiële hervorming waar Albanië middenin zit. Als je vraagt waarom, weet hij het niet. “Ze beschuldigen me van banden met de maffia, maar ze komen niet met bewijs. Ik moet bewijzen dat het níét zo is, maar hoe doe je dat?” Het is een belediging, zegt hij. “Nu is alles kapot.” En daar komen de tranen.

Dit verhaal begint eigenlijk niet bij deze rechter, maar in 2003 in Thessaloniki. De woorden van de Europese Unie smaken als honing voor de landen op de westelijke Balkan. Er is ‘volledige steun voor een Europees perspectief’. Met andere woorden: als jullie bij ons willen horen, dan zijn jullie welkom. Drie jaar later zeggen de Europese leiders het opnieuw: ‘De toekomst van de westelijke Balkan ligt in Europa.’

Lijst met eisen

Maar de Europese leiders zijn niet gek. Zelfs een kind ziet dat in Albanië, Servië, Montenegro, Noord-Macedonië, Kosovo en Bosnië en Herzegovina niet alles op rolletjes loopt. Dus kwam er een lijst met eisen. Jullie mogen bij de EU, maar dan moet het wel in orde zijn met de rechtsstaat, de democratie en de mensenrechten. Ook moet er een markteconomie komen die niet alleen functioneert, maar zelfs kan concurreren op de Europese interne markt. En, ook heel belangrijk, er moet voldaan kunnen worden aan de verplichtingen van het lidmaatschap, zowel politiek, monetair als economisch. ‘Alleen dán staat de EU open voor verdere uitbreiding.’

Thessaloniki is zestien jaar geleden. Met Montenegro en Servië zijn de toetredingsgesprekken officieel begonnen, respectievelijk in 2012 en 2014. Albanië en Noord-Macedonië zijn ‘kandidaat-lidstaten’: er wordt nog niet gepraat, maar wel wordt alles gereed gemaakt om aan tafel te gaan zitten. Bosnië en Kosovo zijn ‘potentiële kandidaat-lidstaten’, zij staan nog aan het begin van alles. Hoelang het gaat duren, weet niemand. Tien, twintig, dertig jaar, het kan allemaal. En dan nog kan het op niks uitlopen. Want er zijn een paar EU-landen die alleen maar uitbreiding willen als echt alles in orde is. Zoals Nederland en Frankrijk.

Waar de Europese Commissie graag zou willen dat de gesprekken met Albanië en Noord-Macedonië beginnen (in mei van dit jaar kwam er een positieve aanbeveling), blijven Nederland en Frankrijk dwarsliggen. Vooral Albanië moet het ontgelden. Het is zelfs zo ernstig dat de jaarlijkse voortgangsrapportage geen ‘voortgangsrapportage’ meer heet, maar ‘jaarrapportage’. Er wordt daar in Tirana namelijk geen voortgang geboekt, vindt Den Haag. Waarnemers in Albanië zelf onderstrepen dat: “Tot 2014 ging het goed, en is er enorm veel gebeurd, maar sinds we kandidaat-lidstaat zijn, is de boel stilgevallen.” De opschoning van het justitiële systeem gaat te traag, net als de bestrijding van de georganiseerde misdaad en corruptie in het land.

Wat al die regels en eisen intussen doen met een land en de mensen, kunnen we zien in Tirana. Daar zit een rechter te huilen, omdat hij eruit is geschopt in een nog nooit eerder vertoonde schoonmaakactie. Er worden op dit moment meer dan 800 rechters en openbaar aanklagers doorgelicht om te bekijken of ze corrupt zijn of banden met criminelen hebben.

Gjergji Vurmo van het Instituut voor Democratie en Bemiddeling volgt het proces op de voet. Hij zegt dat inmiddels een derde is onderzocht en dat de helft daarvan is opgestapt of ontslagen. “Dat zegt wel wat over het probleem, toch?” Het is een ongekende operatie, zegt hij, een uniek experiment. “Maar hard nodig. Er wordt hier zeer kritisch gekeken naar de Nederlandse opstelling, maar ik begrijp jullie wel. Een kreukvrije rechterlijke macht is belangrijk voor de hele regio, en zeker voor Albanië.”

De Nederlandse journalist Vincent van Gerven Oei is het met hem eens. Hij woont al jaren in Albanië, spreekt de taal en is geregeld op televisie als deskundige. “Natuurlijk is het goed dat de corruptie wordt aangepakt. Maar de vraag is of dit de goede manier is. De rechters en openbaar aanklagers moeten bijvoorbeeld al hun inkomsten, uitgaven en bezittingen verantwoorden, maar dat kan helemaal niet! Dit is Albanië. Dit is een informeel land.”

Politieke afrekening

De rechter uit het begin van dit verhaal zegt hetzelfde. “Ik moest elke lek (de nationale munt) verantwoorden, alles wat ik heb en hoe ik eraan kom. Dat is onmogelijk.”

Hij kreeg ook andere vragen. Hoe kan het bijvoorbeeld dat hij meer voor zijn huis kreeg dan het bedrag waarvoor hij het gekocht had? “Tja, huizen stijgen in waarde.” Of: u heeft in 2011 die en die persoon ontmoet en die heeft banden met het drugsmilieu. Hoe zit dat? “Hun kinderen zaten bij de onze op school. Allemaal te verklaren, maar bewijs het maar eens. En de bewijslast ligt bij mij! Sterker nog, binnen vijf dagen moet je alle betreffende documenten overleggen, anders heb je een probleem. Nu zeggen ze dus dat ik een vriend ben van criminelen.”

De rechter wil niet met zijn naam in de krant. Hij is doodsbang voor repercussies, voor hem en voor zijn gezin. Hij denkt dat hij het slachtoffer is van een politieke afrekening, omdat hij ooit heeft gevonnist tegen medestanders van premier Edi Rama. “Natuurlijk zijn er problemen in Albanië. Natuurlijk is er corruptie. En het is goed dat het systeem wordt doorgelicht. Maar wie zijn degenen die dat doen? Zij worden gekozen door de machthebbers, het zijn politieke benoemingen. Een lid van de Onafhankelijke Toetsingscommissie voor rechters is de zus van een minister. Dat is misschien geen probleem in Nederland, maar hier wel.”

Dit is het probleem, zegt ook Van Gerven Oei: corruptie bestrijden is prima, maar hoe zit het met de macht van de politici? “Waarom stelt niemand vragen bij de positie van premier Rama? Behalve het presidentschap heeft hij alles in zijn macht. Niemand weet wat de afspraken zijn met de EU. Europa wil het, zegt Rama bij alles wat hij doet. Dit leidt tot een staatsvorm die autocratisch is. Het is onbegrijpelijk dat de Europese Commissie vindt dat Albanië klaar is voor gesprekken. Het is hier één grote chaos.”

Jongeren vertrekken

Kijk naar het aantal zaken dat zich maar blijft opstapelen doordat er geen rechters meer zijn (de schattingen lopen uiteen van dertig- tot honderdduizend). Hoe kun je zo de georganiseerde misdaad aanpakken? En wie vervangt al die weggestuurde rechters en aanklagers? Van Gerven Oei: “Dat zijn er straks misschien vierhonderd. Waar haal je die zomaar ineens vandaan? Dat gaat echt jaren en jaren ­duren.”

De vraag is of Albanië die tijd heeft. De Albanezen lijden onder het gebrek aan perspectief. “Zeg dat we erbij mogen en stel duidelijke doelen,” zegt Gjergji Vurmo. “Anders verliezen mensen de moed. Er is voor ons geen plan B. Voor mij ook niet. Als deze hervormingen niet lukken, ben ik weg.”

Hij is niet de enige die zo praat. Het land loopt in hoog tempo leeg. Deze braindrain is een bekend fenomeen op de Balkan, maar lijkt in Albanië harder toe te slaan. Opgeleide jongeren vertrekken massaal om niet meer terug te komen.

De rechter gaat zijn kinderen verbieden om rechten te studeren. Een bezorgde moeder zegt dat ze niet wil dat haar twee dochtertjes opgroeien om later corrupt te worden. Iedereen is op zoek naar een uitgang.

Het is pijnlijk voor de Albanezen. Ze voelen zich Europeaan, maar zien zich steeds minder gewenst. “Er hangt een berusting over het land,” zegt Van Gerven Oei. “Zo van: het gaat niet meer gebeuren, we moeten hier weg. Echt heel treurig. Straks hebben we een gat in Europa. Dat kan toch niet?”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden