Plus Achtergrond

Al 400.000 doden door verslavende pijnstillers in Amerika

Verslaafden op hun stapelbedden in de Sojourner Recovery Campus, een behandelcentrum in Ohio. Beeld The Washington Post/Getty Images

Verslaving aan zware pijnstillers kostte al honderdduizenden Amerikanen het leven. ‘Grote farmaceuten houden deze epidemie bewust in stand uit winstbejag’, is de aanklacht van de verslavingszorg en familieleden van slachtoffers.

Sinds 1999 zijn zeker 400.000 Amerikanen overleden door een overdosis van zogeheten opioïden. Nog altijd kosten ze elke dag zo’n 130 Amerikanen het leven. In veel gevallen raakten de slachtoffers verslaafd door het gebruik van voorgeschreven pijnstillers. Eenmaal afhankelijk van die middelen stapten ze over op illegaal verhandelde pillen, heroïne of het recent opgekomen, uiterst gevaarlijke fentanyl.

Farmaceutische bedrijven wisten hoe verslavend hun middelen waren, maar bleven ze agressief promoten, is het verwijt van de families van de slachtoffers. Verslavingsrisico’s wuifden de farmaceuten weg of ontkenden ze ronduit.

Vertegenwoordigers werden getraind om dokters zover te krijgen zo veel mogelijk zware pijnstillers voor te schrijven – ook nadat Purdue Pharma in 2007 op de vingers was getikt voor misleidende marketing voor het beruchte en zwaarverslavende OxyContin. Bestuurders kregen een werkstraf en het bedrijf betaalde een gigaboete, maar Purdue en de concurrenten bleven dokters op het hart drukken dat hun pillen belangrijke pijnbestrijders met beperkte verslavingsrisico’s waren.

Bij grote apotheken trok niemand aan de bel toen sommige regio’s werden overspoeld met pijnstillers. Tussen 2007 en 2012 werden bijvoorbeeld 780 miljoen pillen verspreid in West Virginia, een staat waar maar 1,8 miljoen mensen wonen. In het plaatsje Kermit, met 392 inwoners, kreeg één apotheek in twee jaar 9 miljoen pillen van de pijnstiller hydrocodone geleverd.

Heroïne

Momenteel lopen er meer dan tweeduizend rechtszaken om de farmaceutische industrie verantwoordelijk te stellen voor alle gevolgen van de verslavingsepidemie.

Farmaceutische bedrijven ontkennen hun aandeel en wijzen op de verantwoordelijkheid van dokters en de overheid. Ze werkten binnen de grenzen van toezichthouders, stellen ze. Sommige toezichthouders handhaafden de wet niet. De Amerikaanse instantie die geneesmiddelen beoordeelt, de FDA, had de pillen goedgekeurd, en het waren dokters die ze uiteindelijk aan patiënten voorschreven.

“Er werd heel veel druk uitgeoefend op goedwillende dokters,” werpt Andrew Kolodny tegen. Kolodny is psychiater en professor en trad in een eerdere rechtszaak op als getuige tegen wat hij de ‘pijnstillermaffia’ noemt. “Artsen hoorden van alle kanten dat je met de opioïden pijn hoorde te bestrijden, dat het risico op verslaving minimaal was, dat ze leden aan een fobie.”

Tyler Bornstein uit Ohio was 18 toen een sportblessure aan zijn rechterelleboog hem zo dwars zat dat hij twee keer geopereerd moest worden. Beide keren kreeg hij na afloop zware pijnstillers mee naar huis. Voordat hij of zijn ouders er erg in hadden, was hij eraan verslaafd. Vijf jaar later werd zijn lichaam gevonden op een braakliggend stuk grond in Akron. Tyler was een middel gaan gebruiken dat leek op de pillen die hij van de arts had gekregen: heroïne. Hij overleed op 23-jarige leeftijd aan een overdosis.

Schikking

Zijn vader Travis Bornstein had het verhaal van zijn zoon deze week willen vertellen in een rechtszaal in Cleveland, waar vier farmaceutische bedrijven zouden verschijnen vanwege hun rol in het overlijden van duizenden Amerikanen zoals Tyler. Twee lokale overheden in de regio waar Bornstein overleed, sleepten de firma’s voor de rechter vanwege alle schade die ze hebben aangericht met hun op opium gebaseerde pillen. “Ze wisten hoe verslavend ze waren,” zegt Tylers moeder, Shelly Bornstein. “Wij hadden in die tijd geen idee.”

De rechtszaak ging niet door – de counties en de bedrijven troffen een schikking zonder dat de firma’s schuld erkennen. Fabrikant Teva en medicijndistributeurs AmerisourceBergen, Cardinal Health en McKesson betalen in totaal zo’n 260 miljoen dollar, geld dat de gemeentes hard nodig hebben om de verslavingscrisis te bestrijden. Ze zijn van plan er onder meer hulpverleners, behandelingen en nazorg van te betalen.

Het is tenminste iets, vinden de Bornsteins. Blijvende begeleiding had het leven van hun zoon kunnen redden, denken ze. Het gebrek aan goede nazorg voor verslaafden is zo groot dat ze zelf een behandelcentrum zijn gestart. Maar de afgeblazen getuigenis was ook belangrijk voor de Bornsteins. Vader Travis had willen spreken als vertegenwoordiger van alle families die geliefden zijn verloren aan een door farmaceuten gecreëerde verslavingsepidemie.

De details over de overredingstactieken van farmaceuten komen in Ohio niet naar buiten omdat met de schikking een rechtszaak van tafel is. Het verontrust Kolodny. “Het is belangrijk voor het publiek om te weten wat er is gebeurd. Toen Amerikanen dankzij rechtszaken leerden hoe tabaksfabrikanten nicotinegehaltes manipuleerden en logen over verslaving, veranderde dat onze kijk op roken. En systemen die ons moeten beschermen tegen bedrijven die ons schaden met hun winstbejag hebben gefaald. Om dat probleem op te kunnen lossen moeten de feiten op tafel.”

Johnson & Johnson werd al wel veroordeeld tot een boete van 572 miljoen dollar. En Purdue Pharma schikte een reeks rechtszaken voor in totaal 10 tot 12 miljard dollar. Maar wat na een veroordeling blijft steken, is dat in veel gevallen bedrijven in een schikking minder betalen dan ze aan hun dubieuze handel hebben verdiend.

De familie die rijk werd van de handel in verslavende pijnstillers door Purdue Pharma, de Sacklers, is na de miljardenschikking bijvoorbeeld nog steeds schatrijk. “Ik zou niet willen spreken van moord, maar misschien wel van doodslag,” zegt Kolodny. “Als je echt iets wilt veranderen, is strafrechtelijke vervolging van topmensen nodig.”

In handboeien

Verschillende presidentskandidaten van de Democratische partij roepen daartoe op. “De Sacklers,” zei Congreslid Max Rose uit New York, “horen in de handboeien.” Maar Regina LaBelle, in de vorige regering van Barack Obama verantwoordelijk voor bestrijding van de verslavingscrisis, zet er vraagtekens bij. “Mijn prioriteit is te voorkomen dat dit nog eens gebeurt, en om een systeem op te zetten om mensen te behandelen. Ik wil niet dat een strafzaak daarvan afleidt.”

Shelly Bornstein heeft dezelfde prioriteiten gesteld. Ze is blij dat er dankzij de schikking geld beschikbaar komt voor betere verslavingsbehandelingen. Behandelingen die haar zoon zo hard nodig had. Maar echt verheugd is ze niet. “Geen enkel geldbedrag kan alle verloren levens vervangen.”

Aantal pillenverslaafden in de Verenigde Staten. Beeld CDC © LVDB/HET PAROOL
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden