PlusAchtergrond

Paal en perk aan eindeloos scrollen: hoe krijgen we onze relatie met sociale media toekomstproof?

Welke kansen en gevaren levert het gebruik van sociale media de komende tijd op, en wat voor invloed hebben we daar zelf nog op? Beeld Boris Lyppens.
Welke kansen en gevaren levert het gebruik van sociale media de komende tijd op, en wat voor invloed hebben we daar zelf nog op?Beeld Boris Lyppens.

Op sociale media is een uur zo weggescrold. Niet iedereen zit daar nog op te wachten, maar tegelijkertijd is een wereld zonder sociale media haast niet meer denkbaar. Hoe krijgen we onze relatie met sociale media toekomstproof?

Tahrim Ramdjan

Nieuw jaar, nieuwe kansen. Nieuwe uren om te besteden in de natuur, of bij naaste familie, of scrollend op Instagram of TikTok. Van dat laatste wil ondernemer Babet Cleo (29) in elk geval af. Het afgelopen jaar heeft ze nogal wat weggescrold.

“Terwijl ik er helemaal niet van houd, zat ik de hele tijd te kijken naar filmpjes over broodjes bakken en fitness,” zegt Cleo. “Mijn algoritme heeft nu zelfs golven en schepen opgenomen.” Ze merkte dat ze veel meer tijd op sociale media doorbracht dan haar lief was. Reden voor haar om haar socialemediagebruik met haar therapeut te bespreken.

“Die stelde me enigszins gerust: ik dacht dat ik telkens faalde met mezelf disciplineren, maar hij legde me uit dat mijn brein vatbaar is voor de prikkels waar sociale media op inspelen.” Ze roept in herinnering dat ze laatst in de bus zat en alle jongeren om haar heen elke tien seconden van filmpje zag wisselen op TikTok of Instagram. “Alsof we in Black Mirror zaten.”

Digitaal minimalisme

Dat idee heeft filosofiestudent Tabe Bakker (26), die zijn iPhone grotendeels heeft verruild voor een Nokia, ook. “Digitaal minimalisme,” zoals hij zegt te beoefenen, “noemen we nu een levensstijl, terwijl het vroeger normaal was.” Al sinds hij sociale media gebruikt, heeft Bakker er een problematische relatie mee. Dat begon in 2009 met het aanmaken van een Twitteraccount. “Ik had het idee dat we een nieuwe, betere wereld aan het bouwen waren met sociale media.”

Maar als hij er nu op terugkijkt, ging het niet goed met hem. Hij sliep slecht, kon zich niet concentreren op school, sleepte een iPad mee naar de klas. Hij had last van het ‘Google-effect’: dat je meteen vergeet wat je opzoekt op internet, omdat je aandachtsspanne zo kort is geworden. Zijn moeder stuurde hem vier jaar geleden twee weken lang naar een stilteretraite, waar hij koorts kreeg als ontwenningsverschijnsel.

“Als je mij alleen laat met een smartphone, gaat het mis,” zegt Bakker. Alleen: je kan ook niet vollédig zonder smartphone. “Ik kan dan bijvoorbeeld niet bankieren, of een QR-code scannen.” Wat hij nu doet: in principe is hij bereikbaar per Nokia, dus enkel via bellen of sms’en, maar hij mag één uur per dag op internet via zijn smartphone, terwijl hij dat strikt timet. En dan mag hij ook op Twitter of Instagram, maar dan heeft hij dus minder tijd over voor het broodnodige.

Dat sociale media niet meer weg te denken zijn uit onze levens, blijkt ook uit de landelijke gebruikscijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Afgelopen jaar gebruikte 90 procent van de mensen dagelijks het internet, waar het in 2020 nog om 87 procent van de Nederlanders ging. Negen op de tien Nederlanders gebruikt WhatsApp; zeven op de tien (ook) een ander sociaal medium.

Concretere cijfers zijn er niet: Facebook en Twitter maken bijvoorbeeld niet bekend hoeveel Nederlanders hun medium gebruiken. Wel becijferde het CBS dat 97 procent van de jongste leeftijdsgroep (12 tot 25 jaar) in 2019 dagelijks sociale media gebruikte. Bij Nederlanders van 75 jaar of ouder gaat het om vier op de tien.

Banaal

Waar staan we nu in onze omgang met het – niet meer zo nieuwe – fenomeen sociale media? Welke kansen en gevaren levert het gebruik ervan de komende tijd op, en wat voor invloed hebben we daar zelf nog op?

Vooropgesteld: de pandemie heeft onze omgang met sociale media veranderd, zegt hoogleraar mediastudies Mark Deuze van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Als sociale media hun plek nog niet hadden veroverd en bestendigd in onze samenleving, is dat wel gelukt tijdens corona. Een tijdlang konden we niets anders dan zoomen en appen met elkaar, in tijden van lockdowns en besmettingsgevaar.

“Enerzijds waren sociale media toen onmisbaar en gaven ze nieuwe kansen,” zegt Deuze. Denk aan de mogelijkheid om samen op afstand een serie te kijken: tegelijk te streamen en te chatten. “Anderzijds merkten we ook dat ze ons niet genoeg voldoening gaven. Wanneer het kon, liepen natuurgebieden vol, of kochten mensen massaal fietsen en trampolines.”

Het resultaat van de coronapandemie is volgens Deuze dat onze omgang met sociale media ‘banaal’ is geworden – een woord dat hij zorgvuldig kiest. “Daarmee wil ik zeggen dat het voor velen niet meer iets bijzonders is om op een sociaal medium te zitten. Het is als het dragen van een spijkerbroek, het is de standaard geworden.”

Het klopt: wie sociale media probeert uit te bannen, mist vaak de samenvattingen die op de Facebookgroep van de studie worden gedeeld, of de verhuizing van die ene oude vriend die hij op Instagram aankondigt, of de uitnodiging voor de informele werkborrel op WhatsApp.

Tijd lekt weg

Dat maakt de komende tijd niet minder spannend. Hoe we sociale media in ons leven toelaten, kan volgens de hoogleraar twee kanten opgaan. Het zou kunnen dat we bewuster om zullen gaan met sociale media en onze levens er niet meer door laten dicteren. “Dan kan Facebook je nog wel honderd herinneringen sturen om de app te openen, maar ben je er niet meer gevoelig voor,” legt Deuze uit.

Een rooskleurig scenario is dat gebruikers zorgvuldig nadenken over wat ze met hun socialemediagebruik willen. Waarom kies ik voor het medium dat ik gebruik? Wat wil ik eruithalen? “Het is dan puur een instrument aan je sleutelhanger geworden. In plaats van dat je een hele leesmap telkens doorspit, kies je vol overtuiging en uitgesproken voor de Libelle.” Bij wijze van spreken, verduidelijkt Deuze.

Óf het zou kunnen dat we ons al helemaal niet meer bewust zijn van ons socialemediagebruik en dat de sociale media beslissingen vóór ons gaan nemen. Dat feit tekent zich volgens hoogleraar media, jeugd en samenleving Patti Valkenburg (eveneens UvA) reeds af. In haar onderzoeken ziet ze dat ‘de tijd op sociale media weglekt’: jongeren die denken een halfuur scrollend te hebben doorgebracht, zijn in werkelijkheid anderhalf uur verder.

“Als we jongeren vragen naar hun schermtijd,” zegt Valkenburg, “komt er weleens veertien uur per dag voorbij.”

Zij ziet juist kritischere artikelen in de wetenschap over sociale media dan eerst. Dat komt onder meer door het feit dat er algoritmes in het spel zijn bij nieuwere sociale media, zoals TikTok. “Die app vormt zich volledig naar jouw voorkeuren, wat het enorm verleidelijk maakt om te blijven scrollen.”

Verspreiding desinformatie

Er zijn genoeg recente voorbeelden van hoe volatiel sociale media zijn. Teslamiljardair Elon Musk kocht afgelopen najaar Twitter en wijzigde direct het beleid van het medium op ingrijpende wijze. Geblokkeerde accounts – zoals die van oud-president Donald Trump, die van het platform werd geweerd nadat hij zijn aanhangers had opgeroepen het Amerikaanse Capitool te bestormen – werden weer geactiveerd, terwijl journalisten die kritiek uitten op Musks werkwijze juist werden geweerd.

Of neem het Chinese platform TikTok, razend populair onder ‘generatie Z’ (ruwweg nu tussen de 10 en 25 jaar oud). Het privacybeleid van de app is zodanig aangepast dat Chinese medewerkers toegang hebben tot gebruikersgegevens; staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Digitalisering) noemt het een ‘zorgelijke ontwikkeling’. Terwijl de doelgroep van TikTok juist weinig weerbaar is om de app het hoofd te bieden, zegt Valkenburg.

Valkenburg wijst ook op de snelle verspreiding van des- en misinformatie op platforms als Facebook en Twitter, die al tot serieuze bedreigingen voor de democratie hebben geleid: denk aan die oproep van president Trump om het Capitool te bestormen, die aan vijf mensen het leven kostte. “Overal ter wereld hebben we gezien hoe het populisme en de antivaxbeweging in een stroomversnelling raakten door sociale media.”

Maar ook aan de andere kant van het spectrum kunnen sociale media vleugels geven aan sociale bewegingen. Babet Cleo noemt de MeToobeweging, die actrice Alyssa Milano in 2017 met een enkele tweet veel meer tractie gaf. Ook de Arabische Lente van 2010 en 2011 had nooit zo groot kunnen worden zonder het podium dat sociale media gaven aan de protesten in onder meer Egypte, Tunesië en Libië.

Instagram geblokkeerd

Het devies luidt volgens Cleo: disciplinering. Als ouder is het zaak om je kind discipline bij te brengen, als volwassene om jezelf te disciplineren. Voor sommigen is dat makkelijker dan voor anderen, zegt Valkenburg: dat heeft te maken met verschillen in kwetsbaarheid. Sommige jongeren kunnen de verleidingen van sociale media beter weerstaan dan andere. En ze benadrukt dat zo’n 80 procent van de mensen ‘prima’ omgaat met sociale media: dat wil zeggen dat zij geen kenmerken van afhankelijkheid vertonen.

Een gouden tip om binnen die groep van 80 procent te komen, of te blijven? “Na acht uur ’s avonds de telefoon wegleggen,” raadt Valkenburg bijvoorbeeld aan, “en in elk geval de telefoon niet mee naar bed nemen.”

Je kunt het ook rigoureuzer aanpakken, zoals de Amsterdamse student Marnix Littooij (23) deed. Sinds begin 2023 werkt hij fulltime in Rotterdam, bij een onderzoeksbureau waar hij vorig jaar al drie dagen per week de trein heen pakte. Zijn streven: overdag op werk minder afgeleid raken door zijn telefoon, zodat zijn concentratie en aandachtsspanne op werk er niet onder lijden.

Een grote boosdoener was Instagram: daar besteedde hij veel tijd aan. Daarom heeft hij die app twee maanden geleden van zijn telefoon verwijderd. “Ik heb bewust geen TikTok genomen, maar toen ging Instagram dat netwerk enigszins kopiëren met de reels. Voor ik het wist, zat ik een uur naar dat soort filmpjes te kijken.” Wat bracht Instagram hem? “Ik vind het leuk om te zien waar vrienden mee bezig zijn, en waar ze heen reizen, via hun Instagram stories.”

Hij gebruikte Instagram daarna alleen nog via de internetpagina – ‘al een stuk minder gebruiksvriendelijk en mooi’ – maar verspilde toen alsnog zeker een uur per dag aan het bekijken van de story’s ‘van mensen die toch niet boeien, omdat ik ze bijvoorbeeld vijf jaar niet heb gezien’. Uiteindelijk heeft hij de Instagram-internetpagina van zijn telefoon geblokkeerd, waardoor hij die niet meer kan bereiken. “Ik weet niet eens meer hoe ik dat ervan af kan halen.” Wat hij nu in de trein doet? “Ik lees vaker de krant.”

Silicon Valley

Hoogleraar mediastudies Mark Deuze wijst ook op de functies voor bewust gebruik die telefoons van veelal nieuwere makelij bieden, zoals het aan- en uitzetten van notificaties, of het bijhouden van de schermtijd. Ondernemer Babet Cleo merkt dat haar vrienden die influencer zijn of in de marketing werken, en dus vaak met sociale media moeten werken, ‘bewuster zijn dan ooit’ als het gaat om hun socialemediagebruik. Zij kiezen bijvoorbeeld voor vaste momenten op de dag om de telefoon op te pakken, of huren een assistent in voor het bijhouden van hun profielen.

De ontwikkeling lijkt samen te vallen met het feit dat veel hoge piefen uit Silicon Valley juist hun kinderen verbieden om al te veel achter de smartphone en tablet te zitten, zoals The New York Times vier jaar geleden al in een groot artikel beschreef.

Dichter bij huis hoopt Deuze dat het gesprek tussen ouder en kind over sociale media een gelijkwaardigere vorm aanneemt. “Voor covid werden sociale media vooral gebruikt als strafmiddel: als je je huiswerk niet maakt, dan mag je niet op de smartphone,” zegt hij. “Tegenwoordig gebruiken ouders ook volop sociale media. Dat maakt het gesprek anders.”

Drie radio’s

In essentie zijn sociale media een verlengstuk van het echte leven geworden. Mark Zuckerberg, oprichter van Facebook, heeft weleens de wens uitgesproken dat we in een ‘metaversum’ zullen gaan leven, waarin alles digitaal lijkt. Dat lijkt voorlopig nog fantasie.

Reëler – en gezonder – voor de toekomst is dat we apparaten en sociale media afstellen al naar gelang onze wensen en behoeften, denkt Deuze. Dat doen we immers al met de reeds gevestigde media. Deuze vertelt over een oudere vrouw die hij tegenkwam die drie radio’s gebruikt, elk voor een andere zender. Je kunt het overbodig vinden, want je kunt op elk van de radio’s ook gewoon van zender wisselen, maar op deze manier vond de mevrouw het voor haar goed werken.

En zo zetten we steeds vaker Twitter, Instagram, Facebook en TikTok gedoseerd in op een manier die voor ons werkt: als middel om contact te onderhouden, om op de hoogte te blijven of gewoon voor de leuk.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden