Stadsgids Bewaar

Meesterwerk van Marc Chagall naar De Nieuwe Kerk

Calvarie van Marc Chagall.
Calvarie van Marc Chagall. © Rink Hof

Topstuk Calvarie van Marc Chagall komt zelden uit de depots van het MoMA in New York. ''Het is me een raadsel waarom dit werk zo weinig te zien is.''

"Het is een wonderwerk!" meent Gijs van Tuyl (1941). De oud-directeur van het Stedelijk Museum heeft voor de vijfde keer een Meesterwerk uitgezocht voor De Nieuwe Kerk; na De Heilige Familie van Rembrandt (2011), Andy Warhols The Last Supper (2012), Francis Bacons triptiek In Memory of George Dyer (2014) en Tristan's Ascension en Fire Woman van Bill Viola (2015) selecteerde hij nu het prachtige schilderij Calvarie (1912) van Marc Chagall, afkomstig uit de depots van het MoMA in New York.

Calvarie werd in 1949 gekocht door Alfred Barr, de fameuze grondlegger van het MoMA, maar is er niet veel te zien geweest. Van Tuyl kende het schilderij uit de literatuur over Chagall; uit de boeken die hij was gaan lezen nadat hij geïnspireerd was geraakt door de drie prachtige Chagalls in de collectie van het Stedelijk. Drie jaar geleden zag hij Calvarie voor het eerst in het echt, op een Chagall-tentoonstelling in het Joods Museum in New York. Van Tuyl wist direct dat hij het naar De Nieuwe Kerk wilde halen.

"Het is een van de tien allerbeste werken van Chagall. Waarom het tot nu toe zo weinig te zien is in het MoMA, is me een raadsel. Misschien verandert dat wel; de MoMA-conservator die het samen met me uit het depot heeft gehaald, viel steil achterover toen ze het zag."

Het is eigenlijk een heel open werk - als je je aan de visuele feiten houdt

Gijs van Tuyl

Jezus
Chagall schilderde Calvarie in 1912, hij was toen 25 jaar oud. Het toont een gekruisigde Jezus, afgebeeld als onschuldig kind - wat direct voor een enorme ophef zorgde. En eigenlijk was het nóg erger: later verklaarde Chagall dat het kind aan het kruis niet Jezus was, maar dat hij het zelf was; het schilderij verbeeldt het lijden van de kunstenaar. Het lijden van het Joodse volk, altijd en overal. 

Het gekruisigde kind hangt tegen een betoverend groene, in veelvormige vlakken verdeelde achtergrond (in de rechterbovenhoek lijkt een pacman te zweven). Midden in het doek, waarin Chagall Russische iconografie combineert met kubistische en fauvistische stijlelementen, zit een mannetje in een bootje. Misschien is het Charon, op weg naar de onderwereld. Misschien is het Chagall zelf, die naar Parijs vertrekt. De mensen voor het kruis modelleerde hij naar eigen zeggen naar zijn ouders. 

In De Nieuwe Kerk hangt Calvarie achter glas tussen ragfijne, metershoge vitrages. Om de religieuze ervaring te versterken komt ergens uit het niks Für Alina van de diepgelovige Russisch-orthodoxe componist Arvo Pärt. Van Tuyl: "Het is eigenlijk een heel open werk - als je je aan de visuele feiten houdt." 

Calvarie van Marc Chagall is van 2 februari tot en met 10 april te zien in De Nieuwe Kerk op de Dam.