PlusExclusief

Rel in de schaakwereld, maar valsspelen is zo oud als de sport zelf

Nog steeds is niet duidelijk waarom wereldkampioen schaken Magnus Carlsen de Amerikaan Hans Niemann impliciet beschuldigt van valsspelen. Maar sjoemelen met de regels is zo oud als de sport zelf. Van hypnose tot verstopte telefoons in de wc: schakers vinden telkens een nieuwe manier om vals te spelen.

Roelf Jan Duin
Illustratie van de 'Turk', waar onderin een man zat verstopt die alle zetten deed. Beeld Joseph Racknitz
Illustratie van de 'Turk', waar onderin een man zat verstopt die alle zetten deed.Beeld Joseph Racknitz

Geruchten over vals spel in de schaaksport zijn van alle tijden. In 1026, op eerste kerstdag nota bene, liet de Vikingleider Knoet de Grote zijn zwager Ulf vermoorden nadat de avond daarvoor, tijdens een banket in Roskilde, een potje schaak uit de hand was gelopen. Ulf wilde een gedane zet terugnemen, maar Knoet, die Ulf toch al voor geen meter vertrouwde, was daar niet van gediend. Gezet is gezet.

Duizend jaar later leidt marchanderen met de regels niet meer tot een wisse dood, maar valsspelen is nooit uit de schaaksport verdwenen. Momenteel is de schaakwereld in de ban van een rel die draait om de 19-jarige Amerikaanse grootmeester Hans Niemann, die er door wereldkampioen Magnus Carlsen impliciet van wordt beticht vals te hebben gespeeld. Niemann zal niet de eerste schaker zijn die de kluit belazert. Maar minstens zo vaak als spelers worden betrapt, blijven aantijgingen van vals spel zonder bewijs.

Hypnose

Berucht was het duel om het wereldkampioenschap in 1978 tussen Viktor Kortsjnoi en Anatoli Karpov. De uit de Sovjet-Unie gevluchte Kortsjnoi beschuldigde zijn Russische tegenstander ervan dat hij een toeschouwer op de eerste rij had gezet die hem probeerde te hypnotiseren. En toen Karpov tijdens een partij een bakje yoghurt kreeg, vermoedde Kortsjnoi dat op deze manier via codetaal de beste zet werd voorgezegd.

Met de opkomst van de schaakcomputer namen de mogelijkheden tot frauderen nog verder toe. Ook hier lag een historisch precedent: de allereerste ‘schaakcomputer’ werd in 1770 ontworpen, en zag er uit als een grote houten kist met een bord erbovenop, waar een houten pop met een tulband achter zat. ‘De Turk,’ zoals het technologische wonder heette, werd over de hele wereld op tentoonstellingen vertoond, versloeg zelfs Napoleon Bonaparte en Benjamin Franklin, maar bleek een hoax: onder in het apparaat zat een man verstopt die alle zetten deed.

In 2010 werd een Frans team tijdens een toernooi in Rusland betrapt op valsspelen. Terwijl grootmeester Sebastian Feller achter het bord zat, waren zijn teamgenoten in een nabijgelegen kamer met behulp van een schaakcomputer de stelling aan het bestuderen. Vervolgens gaven ze de beste zet via gebarentaal aan hem door. Alle drie werden ze geschorst door de internationale schaakbond Fide.

Schaakapps

De mobiele telefoon maakte het valsspelen nog eenvoudiger, en de controle ingewikkelder. Toch liepen sjoemelende spelers geregeld tegen de lamp. Toen de de Georgische schaker Gaios Nigalidze tijdens een toernooi in Dubai opvallend vaak naar de wc ging, kreeg zijn tegenstander argwaan. Terecht, zo zou blijken, want bij inspectie van het toilethokje bleek daar een telefoon te liggen met een schaakapp waarop de stelling van dat moment was ingevoerd. Omdat ook Nigalidzes sociale media nog openstonden, had ontkennen geen zin meer.

De pijnlijkste ontmaskering was die van de Letse grootmeester Igors Rausis, van wie in 2019 beelden opdoken waarop te zien was hoe hij tijdens een partij in Staatsburg op de wc doodgemoedereerd zijn telefoon raadpleegt. Het werd zijn laatste partij op het hoogste niveau.

Tata Steel-toernooi

Schaakarbiter Koos Stolk, die al meer dan 30 jaar op nationale en internationale toernooien toeziet op de regels, heeft er door de jaren heen genoeg fraudeurs uitgepikt. “Bij sommige spelers bestaan er al vermoedens. Dan let je extra op. Als iemand vaak naar de wc gaat en bij terugkeer aan het bord heel snel zet, is dat een indicatie. Ik heb weleens een amateurschaker opgewacht bij de wc om hem met een handscanner te controleren of hij een telefoon bij zich had. Dat had hij, waarna hij voor twee jaar is geschorst.”

Ook herinnert Stolk zich een schaker die tijdens een partij steeds naar een boekenstandje liep, om quasinonchalant te bladeren in een boek over een bepaalde opening. Wat bleek: precies dezelfde opening was hij op dat moment aan het spelen.

Ook op het Tata Steeltoernooi in Wijk aan Zee wordt streng gecontroleerd op valsspelen, onder meer met scanapparatuur die telefoontjes of zendertjes detecteert. Ook de lichaamstaal van spelers, maar ook van hun ouders of trainers in de zaal, wordt in de gaten gehouden. En toch zal het controlesysteem, zeker bij de amateurs, nooit 100 procent waterdicht zijn, erkent toernooidirecteur Jeroen van den Berg. “Officieel mag er in de zaal niet gesproken worden, ook niet op de wc. Maar in een zaal met 400 spelers wordt er altijd wel een praatje gemaakt, het is onmogelijk om na te gaan of dat valsspelen is.”

Algoritmen

Nog ingewikkelder is het ontmaskeren van valsspelers tijdens online toernooien, waarbij de spelers veelal vanuit hun eigen huis spelen en niet na te gaan valt of zij op hun computer andere programma’s hebben openstaan, of dat ze buiten het beeld van hun webcam om geadviseerd worden. Wel kunnen met hulp van algoritmen valsspelers worden doorgelicht.

Stolk: “Als een speler consequent dezelfde zet doet als de computer aanbeveelt, dan wekt dat argwaan. Zeker als diegene op basis van zijn rating niet zulke goede zetten zou doen. Zo kunnen sites als chess.com, die daarop controleren, spelers als verdacht aanmerken en hun account sluiten.” Maar sluwe valsspelers kunnen ook algoritmen in de luren leggen, door soms niet de allerbeste, maar de op een na beste zet te doen.

Dat de schaakwereld al een kleine drie weken in de greep is van de rel tussen Carlsen en Niemann ziet Tata Steel-toernooidirecteur Van den Berg met lede ogen aan. “Ik heb geen idee wat er aan de hand is, maar de zaak kent alleen maar verliezers: het is slecht voor Carlsen, voor Niemann en voor de sport zelf. Het zou dramatisch zijn als het schaken op dezelfde manier besmeurd raakt als het wielrennen door doping.”

Bluffer

Niemann speelde nog nooit in Wijk aan Zee, Van den Berg kent hem wel. “Een beetje een bluffer, hij heeft een grote mond. Maar in de schaakwereld heb je wel meer excentrieke figuren.” Dat Niemann als een komeet is gestegen op de wereldranglijst, maar in gesprekken over schaak soms fikse hiaten in zijn kennis over het spel blijkt te hebben, is nog geen hard bewijs voor frauderen. Dat hij op zijn twaalfde en zestiende betrapt werd op vals spel, en geweerd werd van chess.com, spreekt dan weer niet in zijn voordeel.

Of Niemann wordt uitgenodigd voor het Tata Steeltoernooi in januari, kan Van den Berg nog niet zeggen. Het deelnemersveld wordt pas in november bekendgemaakt. Maar de organisatie zal de controle op vals spel opschroeven, belooft de toernooidirecteur. “Misschien dat de jassen opgeborgen moeten worden op een plek waar de spelers tijdens hun partij niet bij kunnen. We nemen dit uiterst serieus.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden