Schaken

Maakt Gaprindasjvili kans tegen Netflix?

Op deze plek verzamelen we de wekelijkse schaakbijdragen van Max Pam.

Nona Gaprindasjvili, wereldkampioen bij de vrouwen van 1962 tot 1978, heeft Netflix aangeklaagd met een eis tot schadevergoeding van 5 miljoen dollar. De inmiddels 80-jarige Nona vindt dat er onheus over haar wordt gesproken in de met Emmy’s onderscheiden Netflix-serie The Queen’s Gambit. In de laatste aflevering wordt gezegd dat Beth Harmon de eerste vrouwelijke schaker is die op een toernooi tegen een man heeft gespeeld. Zelfs de Russische Gaprindasjvili zou dat nooit hebben gedaan. Die opmerking is uiteraard onjuist. Ten eerste is Gaprindasjvili geen Russische maar een Georgische, en ten tweede heeft zij het vele malen, met succes, opgenomen tegen een man.

Toch geef ik Nona weinig kans dat haar claim zal worden toegekend. The Queen’s Gambit is pure fictie – weliswaar knap gemaakt, maar veel in de serie klopt niet of is romantische onzin. In haar aanklacht verwijst Nona naar de toernooien van Lone Pine (Californië), waarin zij onder meer de Amerikaanse meester Jack Peters op fraaie wijze versloeg.

Gaprindasjvili-Peters (Lone Pine 1977)

1. e4 c5 2. Pf3 e6 3. d4 cd4x 4. Pd4 Pf6 5. Pc3 Pc6 6. Pdb5 d6 7. Lf4 e5 8. Lg5 a6 9. Pa3 b5 10. Lf6x gf6x 11. Pd5 f5 12. g3 fe4x 13. Lg2 Le6 14. Le4x Lg7 15. Dh5 Tc8 16. O-O Pe7 17. Tad1 Tc5 18. Pe3 d5? (Te vroeg: 18… b4!) 19. b4! Tc7 20. c4! bc4x 21. f4! Db8 22. f5 Db6 23. Pc2 de4x 24. fe6x O-O 25. ef7x Kh8 26. Kg2 De6 27. Dh3! Dh3x+ 28. Kh3x Pc6 (Ook 28. … Pc8 29. Tf5 Tcf7x 30. Tf7x Tf7x 31. Td8+ Tf8 32. Tf8x+ Lf8x 33. Pc4x is goed voor wit.) 29. Td6 Pb8 30. a4 Tfc8 31. Te6 Lf8 32. Te8 Pd7 33. Pd5 Tc6 34. Pe7! (Zie diagram. Beslissend.) 34. … Th6+ 35. Kg2 Tc7 36. Td1 Tf6 37. Pd5 Td6 38. Pce3 c3 39. Tc1! (Opletten: 39. Pc7x? Td1x 40. Pd1x c2 en wint.) 39. … Tcc6 40. b5 ab5x 41. ab5x Tc5 42. b6 Tb5 43. Tc3x Kg7 44. Pf5+ Kf7x 45. Pd6x+ Ld6x 46. Td8 Tb2+ 47. Kf1 Ke6 48. Pc7+ Ke7 49. Th8 Pf8 50. Tc6 La3 51. Pd5+ Kf7 52. Tc7+ Ke6 53. Ta7 Kd5x 54. Ta3x Pe6 55. Th7x Pg5 56. Ta5+ Ke6 57. Th6+ Kf5 58. Th5 Kg6 59. Tg5x+ Kg5x 60. Te5x+ Kg4 61. Te4x+ Kf3 62. Tf4+ Ke3+ 63. Tf6 Ke4 64. h4 en zwart gaf op.

Schaken ter ere van Tolstoj

Giri-Paravian (Tolstoy Memorial, 2021) Beeld Max Pam
Giri-Paravian (Tolstoy Memorial, 2021)Beeld Max Pam

Graaf Lev Nikolajevitsj Tolstoj (1828-1910), de auteur van onder meer Oorlog en Vrede, was een fervent schaker. “Ik kan mij een leven niet voorstellen zonder schaken, boeken en jagen,” zei hij eens. Een van Tolstojs zonen heeft zijn vader aldus beschreven: “Hij speelde altijd op de aanval en daardoor verloor hij regelmatig van voorzichtige en geduldige tegenstanders. Als zijn combinaties als kaartenhuizen ineenstortten, raakte hij in paniek. Dan greep hij naar zijn hoofd en schreeuwde zo hard dat omstanders kwamen aanrennen. Maar als hij won, dan was hij van een kinderlijke blijheid, die alleen is weggelegd voor de allergrootste genieën.”

Naar verluidt heeft Tolstoj één keer – in een café te Dijon – tegen Toergenjev gespeeld, die andere geniale schrijver uit Rusland. Op het bord was Toergenjev nog net iets sterker. Wel won Tolstoj vaak van Aylmer Maude, die een aantal van zijn boeken in het Engels vertaalde.

Tolstojs landgoed Jasnaja Poljana, dat een paar honderd kilometer van Moskou ligt, is tegenwoordig een museum. Afgelopen maand werd daar de Tolstoy Chess Memorial gehouden. De Nederlander Anish Giri kegelde een rij van sterke Russen om en won het toernooi met grote voorsprong. Hij zei zeer vereerd te zijn met deze zege op heilige grond.

Giri-Paravian (Tolstoy Memorial, 2021)

1. Pf3 f5 2. d4 Pf6 3. g3 e6 4. c4 Le7 5. Lg2 O-O 6. O-O d5 7. b3 Pe4 8. La3 b6 9. Le7x De7x 10. Dc2 Lb7 11. Pc3 Pd7 12. e3 Tac8 13. cd5x ed5x 14. Tac1 c5 15. Db2 c4?! (Verplichtend: 15. … Pdf6 lijkt veiliger.) 16. bc4x dc4x 17. Pe4x Le4x 18. Pd2 Lg2x 19. Kg2x De6 20. Db5 a6?! (Of 20. … c3!) 21. Da6x Dd5+ 22. Kg1 b5 23. Tb1 Tb8 24. Da5! f4 25. ef4x Dd4x 26. Tfd1 Pe5?! (Liever dan roemloos ten ondergaan.) 27. fe5x c3 (Nu is 27. … Df2x+ 28. Kh1 Dc5 29. Te1 Dc6+ 30. Pe4 Tf5 31. Da7 Te8 32. Dc5 niet genoeg.) 28. Pf3 Dc4 29. Td4 De2 30. Dc3x Tf3x 31. De1 Da2x 32. Td2 Dc4 33. Tc1 Dg4 34. e6! (Daarmee is partij beslist.) 34. … Te8 35. e7 Kf7 36. Tc7 Dg5 37. Dd1 Ta3 38. Td8 De5 39. Te8x Dc7x 40. Dh5+ g6 41. Tf8+! (Zie diagram. Helaas: 41. … Ke7x 42. Dh7x+ verliest.) 41. … Kg7 42. Tg8+ Kf6 43. e8P+! en na deze paardpromotie gaf zwart gaf op.

De wereldkampioen en zijn wesp

Firouzja-Carlsen (Aimchess rapid, 2021)  Beeld Max Pam
Firouzja-Carlsen (Aimchess rapid, 2021)Beeld Max Pam

Vorige week schreef ik in deze rubriek over de wraak van de wereldkampioen: de behoefte om na een nederlaag onmiddellijk revanche te nemen. Toen wist ik nog niet dat Magnus Carlsen in het Aimchessrapidtoernooi ook een verschrikkelijke nederlaag zou lijden tegen Alireza Firouzja. Nooit eerder heb ik gezien dat een regerend wereldkampioen midden op een bord vol stukken werd mat gezet, maar dat overkwam Carlsen wel.

Firouzja is de wesp van Carlsen. Hij is pas 18 jaar en algemeen wordt verwacht dat hij zal uitgroeien tot de gevaarlijkste uitdager van de wereldkampioen. Met zijn ouders is hij gevlucht uit Iran. Het gezin woont nu veilig in Bretagne en Firouzja komt ook uit voor Frankrijk.

Geen maand na zijn vernedering kreeg Carlsen in eigen land de gelegenheid revanche te nemen in de eerste ronde van het Norway Chesstoernooi. Dat ging bijzonder moeizaam. Firouzja toonde geen angst en dwong Carlsen in een wisselende partij uiteindelijk tot remise. Nog erger was het in de Armageddon die daarop volgde: lange tijd stond Carlsen gewoon verloren en het was een gelukje dat het nog remise werd. Omdat Carlsen met zwart had gespeeld, kreeg hij toch het extra punt. Dat was wat je noemt een pyrrusrevanche.

Firouzja-Carlsen (Aimchess, 2021)

1. e4 d5 2. ed5x Dd5x 3. Pc3 Da5 4. d4 Pf6 5. Pf3 Lf5 6. Pe5 c6 7. Lc4 e6 8. g4 Lg6 9. h4 Pbd7 10. Pd7x Pd7x 11. h5 Le4 12. O-O Ld5 13. Pd5x cd5x 14. Ld3 Ld6 15. Df3 O-O-O (Alles eerder gespeeld.) 16. Le3 g6?! (Hoopt op 17. Df7x Tdf8 18. De6x Dc7 en zwart krijgt aanvalskansen voor zijn pionnen.) 17. h6 Thf8 18. a3 f5 19. c4 e5 (Sterker lijkt 19. … dc4x 20. Lc4x f4 en zwart mag niet mopperen.) 20. b4! Dc7 21. c5 Le7 22. Lb5 e4 23. Dh3 f4 24. Ld2 Lg5 25. c6! (Wit moet agressief zijn, anders wordt hij overlopen.) 25. … Pf6? (De juiste paardzet was: 25. … Pb6!) 26. cb7x+ Db7x 27. Tac1+ Kb8 28. Lc6 De7 29. Tc5! e3? (Nodig was 29. … a6! om 30. Tb5+! te verhinderen.) 30. fe3x? fe3x 31. Le1 Pe4 (Met 31. … Td6 heeft zwart een betere kans om te ontsnappen.) 31. … Dh2+ Kc8 33. Ld7+! (Winnend.) 33. … Kd7x 34. Tc7+ Ke6 35. De5 en mat midden op het bord! De slotstelling behoeft een diagram.

De wraak van de wereldkampioen

Carlsen-Duda (Aimchess rapid, 2021) Beeld
Carlsen-Duda (Aimchess rapid, 2021)

Anatoli Karpov, wereldkampioen van 1975 tot 1985, verloor niet vaak. Maar als hij een keer verloor, dan kropen zijn rivalen onder hun bed en hielden zich gedeisd, want zij wisten: hij gaat wraak nemen. Vooral de speler die na Karpovs nederlaag de volgende ronde tegen hem moest aantreden, had een slapeloze nacht. Een getergde Karpov had maar één doel: de nederlaag door een overwinning zo gauw mogelijk uitwissen en daarmee het zelfvertrouwen herstellen. Voor Karpov was wraak geen gerecht dat koud gegeten wordt, maar een vlammend heet bord dat onmiddellijk moest worden opgediend.

Het zal de huidige wereldkampioen Magnus Carlsen hebben dwars gezeten dat hij een maand geleden in de halve finale van de World Cup werd uitgeschakeld door de zeven jaar jongere Pool Jan-Krzysztof Duda (23). Nog altijd is Carlsen er alles aan gelegen om aan te tonen dat hij de beste is. Deze week kreeg hij de gelegenheid om revanche te nemen, dit keer in de kwartfinale van Aimchess, een rapidtoernooi. Carlsen maakte korte metten met zijn tegenstander. Hij won de eerste partij en hield de tweede remise met een paardoffer en enkele slimme manoeuvres. Daarna won hij ook de derde, zodat een vierde partij niet eens meer nodig was: 2,5-0,5. Op Twitter benadrukte Carlsen dat hij en Duda vrienden zijn.

Carlsen-Duda (Aimchess rapid, 2021)

1. Pf3 d5 2. g3 g6 3. Lg2 Lg7 4. O-O Pf6 5. c4 c6 6. b3 Pe4 7. d4 O-O 8. Lb2 Lf5 9. e3 a5 10. Pc3 Pd7 11. De2 Pc3x 12. Lc3x Le4 13. cd5x cd5x 14. Db5! Dc7 (Ook 14. … b6 15. Tac1 is prettig voor wit.) 15. Tfc1 Dc6 16. Dc6x bc6x 17. Pe1 g5 18. Le4x de4x 19. Tc2 Tfb8 (Beter: 19. … Ta6!) 20. Tac1 a4 (En hier lijkt 20. … Tb6 taaier.) 21. b4! a3 22. Ld2! e6 23. Tc6x Lf8 24. Pc2 Pf6 25. Tb1 Pd5 26. Tb3 g4 (Ondanks alle inspanningen is het zwart niet gelukt de pion terug te krijgen.) 27. b5 Tb7 28. Lc1 Tba7 29. Tc5! (Zie diagram. Een kwaliteitsoffer waarmee wit de doortocht verschaft aan zijn pionnen.) 29. … Ta4 30. La3x Lc5x 31. dc5x e5 32. Pb4! (Weer erg sterk.) 32. … Pb4x 33. Lb4x Ta2x 34. b6 Tc2 35. Lc3 f6 36. b7 en zwart gaf op. Na 36. … Tb8 37. c6 is het afgelopen.

De kalasjnikov van Svesjnikov

Geller-Svesnjikov (Tblisi, 1978). Beeld
Geller-Svesnjikov (Tblisi, 1978).

Lodewijk Prins, de vorige scribent van deze rubriek, heeft eens voorgesteld om schakers auteursrechten te betalen voor de publicatie van hun partijen. Korte tijd heeft hij dat ook gedaan, niet helemaal tot genoegen van de krant die weinig voelde voor zo’n extra uitgavenpost. Het was dan ook snel afgelopen met de betaling, maar de onlangs overleden Russische grootmeester Jevgeni Svesjnikov (1950-2021) heeft lang een soortgelijk idee uitgedragen. Hij sprak van ‘diefstal van copyrights’ en weigerde soms zijn notatiebiljet in te leveren.

Toch is het niet deze kwestie, waarmee Svesjnikov in de schaakgeschiedenis naam heeft gemaakt. Dat is zijn beruchte Svesjnikovvariant (1. e4 c5 2. Pf3 Pc6 3. d4 cd4x 4. Pd4x Pf6 5. Pc3 e5 6. Pdb5 d6 7. Lg5 a6 8. Pa3 b5), het zwarte aanvalswapen van de houwdegen, die daarom ook wel de kalasjnikov wordt genoemd – naar het Russische geweer. Aanvankelijk geloofden maar weinigen in de correctheid van de variant, maar tegenwoordig is hij gemeengoed en wordt hij regelmatig gespeeld door wereldkampioenen. De variant werd zelfs zo populair dat Svesnjikov er zelf enige tijd mee stopte. Dat heeft hij overigens niet lang volgehouden.

Geller-Svesnjikov (Tblisi, 1978)

1. e4 c5 2. Pf3 Pc6 3. d4 cd4x 4. Pd4x Pf6 5. Pc3 e5 6. Pdb5 d6 7. Lg5 a6 8. Pa3 b5 9. Pd5 Le7 10. Lf6x Lf6x 11. c3 O-O 12. Pc2 Lg5 13. a4 ba4x 14. Ta4x a5 15. Lc4 Tb8 16. b3 Kh8 17. O-O f5 18. ef5x Lf5x 19. De2 Dd7 20. Pce3 (Wit heeft greep op d5, maar zwart speelt er gewoon omheen.) 20. … Le6 21. Td1 Ld8 22. Ta2 Df7 23. Dd3 Dh5! 24. Pf1 e4! 25. Dc2 (Mogelijk was: 25. De4x Dd1x 26. De6x met onduidelijk spel.) 25. … Lh4 26. Pg3 Lg3x 27. hg3x Pe5 28. Pf4 (Zie diagram. Het ziet er lastig uit voor zwart, maar Svesnjikov heeft verder gekeken.) 28. … Tf4x! 29. gf4x Pf3+! (Sterker dan 29. … Pg4 30. Le6x Dh2+ 31. Kf1 Dh1 32. Ke2 Dg2x 33. Kd2 en de zwarte aanval slaat niet door.) 30. gf3x Lc4x 31. De4x (Geller omzeilt 31. bc4x ef3x, een gevaarlijke klif.) 31. … Lb3x 32. Tb1 Te8! 33. Ta5x d5 34. Te1? (Een blunder in tijdnood. Na 34. De8x+ De8x 35. Tb3x Dg6+ 36. Kh2 Dg6x+ zou het remise zijn.) 34. … Dg6+ 35. Dg6x Te1x+ 36. hg6x en wit gaf op.

Onbekende parel van Tal

Tal-Pasman (Riga, 1952) Beeld
Tal-Pasman (Riga, 1952)

In andere sporten is vooruitgang onmiskenbaar: atleten lopen harder, springen hoger en verder, of zwemmen sneller dan tachtig jaar geleden. Maar bestaat er ook vooruitgang in het schaken? Zouden Capablanca en Botwinnik ook nu weer tot de wereldtop behoren? Hadden Carlsen, Caruana of Giri in 1924 het toernooi van New York kunnen winnen, als zij onwetend waren geweest van de moderne theorie en het gebruik van computers? Lastige vragen. Onlangs nam Kasparov op zijn 58ste weer deel aan een toernooi, en dat werd geen succes. Maar zo’n comeback moet je vergelijken met die van de zwemmer Mark Spitz, die ineens weer aan de Olympische Spelen wilde meedoen.

Toch waren er in het verleden schakers met een uniek talent, die ook vandaag weer moeiteloos zouden excelleren. Misja Tal, in 1960 kort wereldkampioen, is zo’n schaker. Onlangs vond de Britse grootmeester Jon Speelman in zijn database een oude, vrijwel onbekende partij van Tal. Het is een parel van ongebreidelde aanvalskunst – ook vandaag zouden maar weinig spelers bestand zijn tegen Tals onblusbaar vuur om een tegenstander te overrompelen. Speel na en geniet.

Tal-Pasman (Riga, 1952)

1. e4 c5 2. Pf3 d6 3. d4 cd4x 4. Pd4x Pf6 5. Pc3 a6 6. f4 e5 7. Pf3 Pbd7 8. Ld3 Le7 9. O-O O-O 10. Kh1 b5 11. a3 Dc7 12. fe5x de5x 13. Ph4 Pc5 14. Lg5 Dd8 (Moderner is 14. … h6) 15. Pf5 Lf5x 16. Tf5x Pfd7 17. Le7x De7x 18. Pd5 Dd6 19. Dg4! g6 20. Taf1 f6 21. h4 Kh8 22. T5f3 f5?! (Verliest niet, maar zoiets kon je tegen Tal beter niet doen.) 23. ef5x Dd5x 24. fg6x Tf3x 25. g7+!? Kg8 26. Lh7x+! (Tal in zijn element.) 26. … Kh7x 27. Tf3x Pe4 (Beter is: 27. … De6!) 28. h5 (Hier levert 28. g8D+ Tg8x 29. Dh5+ Kg7 30. Dg4+ Kh6! Niets op.) 28. … Pdf6 29. Dg6+ Kg8 30. h6 Ta7? (Sterker was 30. … Td8!) 31. Kh2! (Een stille zet met twee paarden achter! In verwarring gaat zwart in de fout.) 31. … Te7? (Na 31. … Dd2 32. h7D+ Ph7x 33. De4x Dh6 had wit het moeilijk gekregen.) 32. Th3! Ph7 33. Td3 Da8 34. De4x!! (Zie diagram. Dit dame-offer doet de zwarte stelling ineenstorten.) 34. … De4x 35. Td8+ Kf7 36. g8D+ Kf6 37. Td6+ Kf5 38. Dg6+ Kf4 39. g3+ Ke3 40. Td3+ Dd3x en zwart gaf tegelijkertijd op.

De zelfhaat na de blunder

J. van Foreest-Aronian (Chessable Masters, 2021). Beeld
J. van Foreest-Aronian (Chessable Masters, 2021).

Van hoog tot laag, van grootmeester tot knoeier, iedere schaker kent – op zijn of haar niveau – het verschijnsel van de blunder. Daarom, zo vermoed ik, is de uitroep ‘ja, maar, ik stond gewonnen!’ misschien wel een van de meest uitgesproken zinnen in de schaakwereld. De legendarische grootmeester Hein Donner (1927-1988) heeft eens geprobeerd de toestand te beschrijven van de schaker die in ‘het afgronddiepe moment van schaakblindheid’ een enorme blunder had begaan. Volgens Donner wordt die schaker getroffen door zo’n zelfhaat dat hij zichzelf ‘de penis wil uitrukken’. Maar nog liever wil hij dood.

Als Donner gelijk had, zouden op de wereld heel wat gehandicapte schakers rondlopen, maar het is wel waar dat verliezen door een blunder een carrière kan breken. Bronstein werd nooit meer zo goed nadat hij door een blunder had verzuimd Botwinnik in een WK-match te verslaan. Anderzijds, het verwerken van een blunder kan ook een stimulans zijn bij nieuwe veldslagen.

Afgelopen week stuitte ik op zo’n blunder, waarvan de schaker soms nachten niet kan slapen. Aronian beging hem, maar maak u geen zorgen: hij komt eroverheen.

J. van Foreest-Aronian (Chessable Masters, 2021)

1. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lc4 Lc5 4. c3 Pf6 5. d4 ed4x 6. cd4x Lb4+ 7. Pc3 Pe4x 8. O-O Lc3x 9. d5 Lf6 10. Te1 Pe7 11. Te4x d6 12. Tf4?! O-O 13. Tf6x gf6x 14. Dd4 (Wit heeft een beetje compensatie.) 14. … Pg6 15. Lh6 Te8 16. Lb5 Te5! 17. Pe5x fe5x 18. De3 Ld7 19. Lg5 De8 20. Ld3 f5 21. Tc1 c5 (Zwart staat al beter.) 22. dc6x bc6x 23. h4 De6 24. h5 Pe7 25. Lc4 Pd5! (Of: 25. … d5 26. Dc5!) 26. Ld5x (Beter: 26. Db3!) 26. … Dd5x 27. De2 f4 28. Td1 De6 29. Dd3 d5 30. Te1 Tf8 31. Da3 Tf5 32. De7 De7x 33. Le7x Kf7 34. Lc5 a6 35. h6 Ke6 36. f3 Th5 37. Lf8 Le8 38. Kf2 Lg6 39. Tc1 Kd7 40. Td1 e4 41. fe4x Le4x 42. Td2 Th1 43. Lg7 Ke6 44. Te2 c5 45. Lf8 c4 46. Lg7 (Nu staat wit verloren. Nodig voor remise was: 46 Lb4!) 46. … Kf5 47. b3 Th2 48. Kg1 f3?? (Zie diagram. Een afgronddiepe blunder, die alles verpest.) 49. g4+! Kf4 50. Th2x Ke3 51. bc4x dc4x 52. Tb2 en vol afgrijzen over zichzelf gaf Aronian op.

Duda elimineert Carlsen

null Beeld

De jonge Poolse grootmeester Jan-Krzysztof Duda (23) heeft verrassend de Fide World Cup 2021 gewonnen door in de finale Sergej Karjakin te verslaan met 1,5-0,5. De twee finalisten hebben zich daarmee ook geplaatst voor het Kandidatentoernooi.

Het was een uitputtingsslag, die een maand heeft geduurd en waarbij aan het eind van 206 deelnemers er maar één overbleef. Zijn winst op Karjakin is al bijzonder, maar zijn grootste prestatie in dit toernooi leverde Duda door in de halve finale Magnus Carlsen uit te schakelen. De ondubbelzinnige zege op de wereldkampioen werd Duda door iedereen van harte gegund, omdat Carlsen in Sotsji slechts meedeed voor het geld, wat hem door de andere deelnemers niet in dank werd afgenomen. Carlsen moet dat hebben begrepen, want hij ­verloor wel erg ongeïnspireerd. Daarom hieronder een andere partij van Duda, uit de kwartfinales.

Duda-Vidit (World Cup 2021)

Duda-Vidit (World Cup 2021) Beeld -
Duda-Vidit (World Cup 2021)Beeld -

1. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 a6 4. La4 Pf6 5. O-O b5 6. Lb3 Lc5 7. a4 Tb8 8. c3 d6 9. d4 Lb6 10. a5 La7 11. h3 Lb7 12. Le3 Pe4x 13. d5 Le3x 14. dc6x Pf2x 15. De2 Ph3x+ 16. Kh1 Pf2+ 17. Tf2x Lf2 18. Df2x (Nog theorie. Het alternatief was 18. cb7x met onduidelijk spel.) 18. … Lc6x (In deze modevariant was eerder minder sterk 18. … Lc8 gespeeld.) 19. Pe5x! Lg2x+! 20. Kg1 Df6?! (Mogelijk was: 20. … 0-0!) 21. Pf7x Df2x+ 22. Kf2x Tf8 23. Kg2x Tf7x 24. Lf7x+ Kf7x (Dit eindspel staat remise, maar eenvoudig is het niet.) 25. Pd2 Te8 26. Tf1+ Kg6 27. Kf2 h5 28. Tg1+ Kf6 29. Kf3 g6 30. Pe4+ Kg7 31. Pf2 Tf8+ 32. Kg2 Te8 33. Pd3 g5 34. Pb4 Te2+? (Zie diagram. Aangemerkt als een fout. Na 34. … c5! 35. Pa6x Ta8 36. Pc7 Ta5x 37. Pe8+ Kg6 38. Pd6x Ta2 39. Tb1 b4 40. c4 b3! kan wit niet verder komen.) 35. Kh1! (Alleen in de hoek is de witte koning effectief.) 35. … Tb2x 36. Ta1 c5 37. Pa6x b4 38. Pb4x! cb4x 39. a6 bc3x 40. a7 c2 41. a8D Tb1+ 42. Kg2 c1D 43. Ta7+ (Zwart heeft drie pionnen meer, maar door de onveilige positie van zijn koning verliest hij toch!) 43. … Kf6 44. Df8+ Ke5 45. Te7+ Kd5 46. Df3+ Kc5 47. Tc7+ Kb4 48. Db7+! Ka5 49. Da7+ Kb5 50. Db8+ en opgegeven: mat op de volgende zet.

Wordt Carlsen zijn eigen uitdager?

Shankland-Svidler (World Cup, Sotsji 2021). Beeld Max Pam
Shankland-Svidler (World Cup, Sotsji 2021).Beeld Max Pam

De grote schaker Akiba Rubinstein (1880-1961) werd aan het eind van zijn leven opgenomen in een psychiatrische inrichting. Er wordt verteld dat hij daar tegenover een spiegel plaatsnam en tegen zichzelf speelde. Zoiets zal de wereldkampioen Magnus Carlsen niet gauw overkomen, maar met enige fantasie zijn wel de voorwaarden daarvoor geschapen. Carlsen doet namelijk mee aan een toernooi dat twee kandidaten moet opleveren. Als hij dat wint – en dat zou niemand verbazen – heeft hij zich geplaatst voor het Kandidatentoernooi, dat zíjn uitdager moet opleveren. En als hij ook dat wint, speelt hij dus om de wereldtitel – tegen zichzelf!

Zover zal het niet komen. Carlsen heeft al verklaard dat hij alleen maar meedoet vanwege het geld: de winnaar van de World Cup 2021 krijgt 120.000 dollar. En de Wereldschaakbond Fide heeft verzekerd dat alleen uit propagandistische overwegingen voor deze constructie is gekozen. Aan een zege kan Carlsen verder geen rechten ontlenen. Mooi is het allemaal niet, maar intussen zag Carlsen hoe in Sotsji al zijn rivalen uit de top tien naar huis werden gestuurd. Aronian begon te kuchen en werd de toegang ontzegd. Caruana, Giri, Mamedayrov, Grisjoek, Firouzja, Vachier-Lagrava verloren hun matches en konden ook hun koffers pakken. In de vijfde ronde vloog Svidler eruit.

Shankland-Svidler (World Cup, Sotsji 2021)

1. d4 Pf6 2. c4 g6 3. h4?! (“Uit respect voor mijn tegenstander, een groot kenner van de Grünfeld”.) 3. … Lg7 4. Pc3 d6 5. e4 Pc6 6. Pge2 O-O 7. f3 e5 8. d5! (Konings-Indisch, het eerste succesje.) 8. … Pd4 9. Le3 c5 10. dc6x bc6x 11. Pd4x ed4x 12. Ld4x Tb8 13. Dc2 c5 14. Lf2 Le6 15. O-O-O! (Dit had Shankland nog voorbereid.) 15. … Pd7?! (Tweede pion.) 16. Td6x Da5 17. Le1 Pe5 18. f4 Pc4x 19. Lc4x Lc4x 20. e5 Tfd8! 21. Td8x+ Td8x 22. h5! La2x (De andere mogelijkheid: 22. … Ld3!) 23. hg6x hg6x 24. Pe4 Db6? (Zie diagram. Een ernstige fout. Nodig was 24. … Db5 of 24. … Da6 en alles is mogelijk.) 25. Lh4! Td4 (Dat is het punt. Met de dame op b6, faalt 25. … Tc8 op 26. Pf6+ Kf8 27. Pd7+ en wit wint.) 26. Pf6+ Kf8 27. Lf2! Lf6x (Alles stort in elkaar.) 28. ef6x Df6x 29. Dc5x+ Td6 30. Dc8+ en wit gaf op. Svidler uitgeschakeld. Wat zal hij de pest in hebben gehad!

Nederlanders uitgeschakeld in World Cup

Giri-Abdusattorov (Sotsji, 2021) Beeld Max Pam
Giri-Abdusattorov (Sotsji, 2021)Beeld Max Pam

De Chess World Cup, die twee kandidaten moet opleveren voor de WK-cyclus van 2022, is geëindigd in een grafzerk voor de ambities van de Nederlandse deelnemers. Dat Benjamin Bok in de tweede ronde werd uitgeschakeld door Samuel Sevian (VS) was min of meer ingecalculeerd, maar dat Jorden van Foreest en Anish Giri er een ronde later uitvlogen, was een hard gelag.

Sinds Van Foreest het Tata Steeltoernooi heeft gewonnen, is er eerder sprake van regressie dan progressie. Een betere manager nemen, is de oplossing. Nog pijnlijker is het dat ook Giri zijn koffers moest pakken. Hij verloor tamelijk kansloos (3-1) van Nodirbek Abdusattorov, een 16-jarig schaakwonder uit Oezbekistan, dat zich al vier jaar grootmeester mag noemen. Misschien dat Abdusattorov ooit wereldkampioen wordt, maar de uitschakeling zal Giri toch als een blamage hebben gevoeld. De wereldkampioen zelf, Magnus Carlsen, doet buiten mededinging ook mee. Hij kan zich uiteraard niet plaatsen, maar wel anderen uitschakelen. Dat lijkt mij principieel onjuist en niet voor herhaling vatbaar.

Giri-Abdusattorov (Sotsji, 2021)

Al1. e4 e6 2. d4 d5 3. Pd2 c5 4. Pgf3 Pc6 5. ed5x ed5x 6. Lb5 De7+ 7. Le2 Dc7 8. dc5x Lc5x 9. Pb3 Lb6 10. O-O Pge7 11. Pfd4 O-O 12. Le3 a6 13. Pc6x bc6x 14. Lb6x Db6x 15. Dd4 Dd4x 16. Pd4x Tb8 17. Pb3 Lf5 18. Tfc1 a5 19. Tab1 a4 20. Pc5 Ta8 21. Ld3 Ta5 22. Lf5x Pf5x 23. Pd7 Te8 24. c4 d4 25. b4 ab3x 26. ab3x Ta2 27. Pc5 Tee2 28. Pd3 Pd6 29. Ta1 Pe4 30. Ta2x Ta2x 31. Te1 f5 (Zie diagram. Wit heeft niets uit de opening gehaald en wordt ongeduldig.) 32. g4? Pg5! (‘Niet gezien,’ flitste het door zijn hoofd.) 33. Kg2 fg4x 34. Kg3 Pf3 35. Te7 Td2 36. Pf4 d3! (Die pion wordt nu toch een probleem.) 37. Te3? (Op Schaaksite geeft Herman Grooten aan dat wit met 37. Kg4x Tf2x 38. Pd3x Ph2x+ 39. Kh4 remise kan bereiken.) 37. … h5! 38. Ph5x (Verliest, maar ook 38. Td3x h4+! 39. Kg4x Pe5x+ bekomt slecht, terwijl wit evenmin 38. Pd3x Pd4! kan spelen. Tenslotte is ook 38. h3 Td1! 39. hg4x Pe1 40. g5 Kf7 41. g6 Kf6 vreugdeloos voor wit.) 38. … Td1 39. Kg4x Ph2x+ 40. Kf4 d2 41. Td3 Pf1 en wit gaf op. Er is niets tegen 42. … Te1 en promotie.

Kasparov-Anand (Zagreb, 2021). Beeld Max Pam
Kasparov-Anand (Zagreb, 2021).Beeld Max Pam

‘Caissa is een jaloerse minnares, die iedereen straft die haar zo lang heeft verwaarloosd als ik,’ schreef Garri Kasparov op Twitter, nadat hij zijn optreden in de Grand Chess Tour van Kroatië op een klein debacle was uitgelopen. In het blitztoernooi werd Kasparov laatste met de beschamende score van 2,5 uit 18. Schaakgodin Caissa toonde daarmee aan dat zij het niet zal dulden wanneer je zo’n dikke vijftien jaar nauwelijks naar haar omkijkt.

Vishy Anand (51), die in 1995 met Kasparov in New York een match om de wereldtitel speelde, deed ook mee in Zagreb. Maar hij is al die jaren wel actief gebleven en dat betaalde zich uit. Anand wist zijn oude rivaal twee maal zonder pardon te overmeesteren en eindigde in de eindrangschikking als tweede, achter Maxime Lagrav-Vachier. “Hoe doe jij dat toch?” schijnt Kasparov aan Anand te vragen op de foto, die in de wandelgangen van het toernooi werd gemaakt.

Kasparov-Anand (Zagreb, 2021)

1. d4 Pf6 2. c4 e6 3. Pc3 Lb4 4. Pf3 d5 5. cd5x ed5x 6. Lf4 c6 7. Dc2 g6 8. e3 Lf5 9. Db3 Db6 10. Ph4 Le6 11. Ld3 Ph5 12. Le5 O-O 13. g4 Lg4x! (Een nieuwtje. Het nemen van de pion werd te gevaarlijk geacht, maar Anand toont anders aan.) 14. Tg1 Le6 15. Dc2? (De aanval moest met 15. Dd1 Pg7 16. Lg7x Kg7x 17. Dh5 worden voortgezet.) 15. … Pd7 16. Lg6x?! fg6x 17. Pg6x Pe5x! 18. Pf8x+ Kf8x 19. de5x Dc7 20. f4 Df7 21. O-O-O Lf5 22. Db3 a5 23. Pe2 Pg7 24. Pd4 Lc5 25. Tg3? (Hij had met 25. Tg7x! Kg7x 26. Pf5x Df5x 27. Db7x+ Kh6 28. Dc6x+ Kh5 29. Da8x Le3x+ 30. Td2 Ld2x+ 31. Kd2x Df4x+ 32. Kd3 overeind kunnen blijven.) 25. … Ld4x 26. ed4x en wit gaf op.

null Beeld Max Pam
Beeld Max Pam

Kasparov-Van Foreest

Kasparov en Jorden van Foreest speelden twee gewelddadige vluggertjes. In de eerste werd Kasparov verpletterend verslagen, waardoor Van Foreest na Timman, Piket en Bosboom de vierde Nederlander werd, die weleens van Kasparov heeft gewonnen. In het tweede duel nam de oud-wereldkampioen revanche, zie diagram. Van Foreest leek aardig tegenspel te hebben, maar met 40. b7! maakte Kasparov een einde aan de strijd: 40. … Db7x (Helaas: 40. … Tg3x 41. b8D+ en wint.) 40. Dg5x! en zwart gaf op.

Mishra, de jongste kindgrootmeester

Je hebt kindsoldaten en tegenwoordig heb je ook kindgrootmeesters. Twee maanden geleden schreef ik op deze plek over de 12-jarige Abhimanyu Mishra uit New Yersey, die de kans had de jongste grootmeester aller tijden te worden. Hij moest daarvoor het record breken van Sergej Karjakin, die er 12 jaar en 7 maanden over deed om de titel te verwerven. Met behulp van zijn ouders, die Abhimanyu van toernooi naar toernooi sleepten, is het inderdaad gelukt het ventje na 12 jaar, 4 maanden en 25 dagen zijn derde grootmeesterresultaat – en daarmee de titel – te laten veroveren. Proficiat! Dat de kinderbescherming op afstand moge blijven.

Het was Abram de Swaan die eens heeft uitgerekend hoeveel er nog af kan van wereldrecords in de atletiek. De marges bleken verrassend groot. Maar hoeveel jonger kan het nog in schaken en hoe lang gaat het duren, voordat een kind van 8 zich grootmeester mag noemen? Of Abhimanyu een grote wordt, valt nog helemaal te bezien. Andere natuurtalenten, zoals de Iraniër Maghsoodloo (19) en de Indiër Praggnanandhaa (15), behoren nog niet tot de echte wereldtop. Onlangs speelden zij wel een vluggertjesmatch, die door Maghsoodloo werd gewonnen met 15,5-11,5.

Maghsoodloo-Praggnanandhaa (Junior Speed, 2021). Beeld Max Pam
Maghsoodloo-Praggnanandhaa (Junior Speed, 2021).Beeld Max Pam

Maghsoodloo-Praggnanandhaa (Junior Speed, 2021)

1. b3 b6 2. e4 Lb7 3. f3 c5 4. Pe2 e6 5. Lb2 Pc6 6. d4 d5 7. ed5x ed5x 8. g3 Pf6 9. Lg2 Ld6 10. O-O O-O 11. Pbc3 La6 12. Te1 cd4x! 13. Pb1 (Of 13. Pd4x Pd4x 14. Dd4x Lc5 en wint.) 13. … Lc5 14. Pd4x Te8 15. c3 Pe5 16. La3 Pd3 17. Te8x+ De8x 18. Dd2 De1+ 19. De1x Ld4x+ 20. Kf1 Pf4+! (Zie diagram. Nog beter dan 20. … Pe1x+) 21. c4 dc4x! 22. De7 cb3x+ 23. Ke1 Te8 24. gf4x b2! en wit gaf op.

Praggnanandhaa-Maghsoodloo

1. d4 Pf6 2. Pf3 d5 3. Lf4 c5 4. e3 Pc6 5. Pbd2 cd4x 6. ed4x Db6 7. Pb3 Lf5 8. c3 e6 9. Le2 Le7 10. O-O O-O 11. Pe5 Pe5x 12. de5x Pd7 13. Dd2 Pc5 14. Pd4 Lg6 15. Le3 Pe4 16. Dc1 Dc7 17. f3 Pc5 18. f4 Pe4 19. g4 h6 20. f5 Lh7 21. fe6x fe6x 22. Tf8x+ Lf8x 23. Pe6x De5x 24. Pf8x Tf8x 25. Ld4 Db8 26. Lf1 Pg5 27. Lg2 Le4 28. Dd2 Tf4 29. h3 Tf3 30. Tf1 Dg3 31. De1 Tf1x+ 32. Df1x Pf3+ en wit gaf op.

Giri offert à l Tal

In 1961 speelde Misja Tal een revanchematch om de wereldtitel met Botwinnik, die hij een jaar tevoren nog zo verpletterend had verslagen met gedurfd en speculatief schaak. Maar in 1961 was Botwinnik beter voorbereid en wist hij complexe stellingen te vermijden, waardoor de tweekamp op een catastrofe uitliep voor Tal. Toen Tal weer een partij had verloren, riep iemand uit het massaal opgekomen publiek: “Offeren, Misja!”

Max Euwe, die erbij was en voor Het Vrije Volk verslagen uit Moskou stuurde, beschrijft dat Tal wanhopig de armen hief en terugriep: “Offeren? Dat moet maar kunnen!” Tal was tegen de grenzen van zijn verbeelding aangelopen en verloor de match.

Maar offeren à la Tal is een begrip gebleven. Niet iedere grootmeester kan het, maar soms blijkt zelfs de voorzichtigste schaker een Tal in zich te hebben. Zo won Anish Giri onlangs in het onlinetoernooi Goldmoney Asian Rapid – wat een onaangename naam! – een partij die sterk deed denken aan een van Tal, in diens beste jaren.

Giri-Firouzja (Goldmoney Asian Rapid, 2021) Beeld Max Pam
Giri-Firouzja (Goldmoney Asian Rapid, 2021)Beeld Max Pam

Giri-Firouzja (Goldmoney Asian Rapid, 2021)

1. e4 c5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 e6 4. O-O Pge7 5. Te1 a6 6. Lf1 b6 7. Pc3 (Logisch, maar schijnt een nieuwtje te zijn.) 7. … Lb7 8. d4 cd4x 9. Pd4x Pg6 (Het alternatief was: 9. … Pd4x 10. Dd4x Pc6 en wit is in het voordeel.) 10. Pf5! (Dit paard valt nauwelijks te nemen: 10. … gf5x 11. ef5x+ Pge5 – of 11. … Pge7 12. Pd5! – 12. f4 Lc5+ 13. Le3 Le3x+ 14. Te3x d6 15. Pe4! en zwart wankelt.) 10. … d6 11. Pd5! (Zie diagram. Ook dit paard is onkwetsbaar.) 11. … Pce5 (Nog het beste.) 12. f4 ed5x 13. ed5x Dd7 14. Dd3! Lc8 (Het verschrikkelijke paard op f5 moet weg.) 15. g4 h5 16. fe5x de5x 17. Lh3 Lc5+ 18. Kh1 Kf8 19. c4 (Niet helemaal nauwkeurig. Na 19. g5! Had wit alle tegenspel uitgeschakeld.) 19. … hg4x 20. Lg4x Dc7 (Zoals later blijkt is 20. … Dd8 de juist verdediging.) 21. De4 Lf5x 22. Lf5x Th4 23. Dg2 Pf4 24. Lf4x Tf4x 25. d6! (Want Ta8 staat ongedekt.) 25. … Dd8 26. Tad1 Ld4 27. d7 Tb8 28. Tf1! Df6 (Of 28. … Tf1x+ 29. Tf1x Kg8 30. Lh7x+! Kh7x 31. Tf7x Dg8 32. Dh3+ Kg6 33. Tf5! en zwart gaat mat.) 29. Tf4x ef4x 30. Dd5 en zwart gaf op. Hij verliest materiaal.

De Club van 2700 in het schaken

De wielrennerij kent het fenomeen van het aanklampen. De kopgroep (of de staart van het peloton) is in zicht, maar het lukt de renner net niet (of net wel) erbij te komen. In het schaken bestaat ook zoiets. Daar is een groep topspelers met een rating van boven de 2700, ook wel ‘De Club van 2700’ genoemd. Wie daarbij aanklampt, verhoogt zijn marktwaarde en krijgt meer uitnodigingen voor lucratieve toernooien.

In Praag wordt jaarlijks een toernooi gehouden voor spelers met een rating rond de 2700. De Nederlander Jorden van Foreest was er ook bij. Na zijn schitterende zege in het Tata Steeltoernooi was zijn rating opgelopen tot 2701 en Praag leek een uitgelezen kans zijn puntenaantal te vergroten.

Helaas ging het helemaal mis en eindige Jorden praktisch onderaan. In de slotronde probeerde hij de latere toernooiwinnaar Sam Shankland nog te verschalken, maar overspeelde hij zijn hand. Shankland schoot tot zijn grote vreugde wel over de 2700-grens.

Shankland-J. van Foreest (Praag, 2021). Beeld Max Pam
Shankland-J. van Foreest (Praag, 2021).Beeld Max Pam

Shankland-J. van Foreest (Praag, 2021)

1. c4 Pf6 2. g3 e6 3. Lg2 d5 4. Pf3 Le7 5. d4 O-O 6. O-O dc4x 7. Dc2 a6 8. a4 Ld7 9. Dc4x Lc6 10. Lf4 Ld6 11. Dc1 Pbd7 12. Pc3 Pe4 13. Td1 Pc3x 14. bc3x a5 15. c4 Lf4x 16. Df4x Pb6 17. Tdc1 La4x 18. Dd2 Lc6 19. c5 Pd7 20. Ta5x Ta5x 21. Da5x b6 22. cb6x cb6x 23. Da7 Le4 24. e3 Pf6 25. Pe5 Lg2x 26. Kg2x h5 27. h3 Dd5+ 28. Kg1 Pe4 29. h4 Da5 30. Ta1 Dc3 31. Ta2 Db3 32. Kg2 Dd5 33. Kg1 Kh7?! (Een provocatie, of een halve blunder?) 34. Pf7x Df5 35. Pg5+ Pg5x 36. hg5x h4! (Zwart speelt dus op winst.) 37. gh4x Dg4+ 38. Kf1 Tc8! (Na 38. … Dd1+ 39. Kg2 heeft zwart eeuwig schaak.) 39. Da3 Dd1+ 40. Kg2 Tc1 41. Kg3 Dg1+ 42. Kf4 Dh2+ 43. Ke4 Dg2+? (Zie diagram. Maar nu gaat hij te ver: 43. Dh4x+ was voldoende voor remise.) 44. f3! Dh3 45. Df8! Tc8 46. Df7! (Want 36. Dc8x Df5 mat.) 46. … Dh4x+ 47. Df4 Df4x+ 48. Kf4x b5 49. Tb2 Tb8 50. Ke5 Tb6 51. Tb4 Kg6 52. f4 Kf7 53. e4 Ke7 54. d5 g6 55. de6x Te6x+ 56. Kd5 Td6+ 57. Kc5 Td1 58. Tb5x Tf1 59. Tb7+ Ke8 60. f5 gf5x 61. g6! (De laatste finesse.) 61. … fe4x 62. Tb8+ en zwart gaf op.

Kramnik ging vaak tot het uiterste.

Caruana-Mamedyarov (Boekarest, 2021). Beeld Max Pam
Caruana-Mamedyarov (Boekarest, 2021).Beeld Max Pam

Vijf jaar geleden begon de Australische grootmeester (en econometrist) David Smerdon met het opstellen van de Fighting Chess Top 50 Index, die de strijdlust moet weergeven van de wereldtop. In zijn berekeningen heeft Smerdon een aantal variabelen verwerkt, zoals de lengte van de partijen en de bereidheid remise te geven. Onlangs heeft Smerdon zijn ranglijst op zijn blog gezet. Enigszins verrassend staat Vladimir Kramnik bovenaan. Hij is juist onlangs met toernooischaak gestopt, omdat hij de spanning niet meer aankon. Maar het is waar: als hij speelde, ging hij vaak tot het uiterste.

Na Kramnik volgen Le Quang Liem, Navara, Caruana en Artemiev. Wereldkampioen Carlsen staat negende, terwijl Anish Giri pas dertigste is. Wel staat hij net boven Shakhriyar Mamedyarov (32ste), de grootmeester uit Azerbeidzjan die enige tijd weinig van zich heeft laten horen, maar die deze week in Boekarest met veel strijdlust een sterk toernooi wist te winnen.

Caruana-Mamedyarov (Boekarest, 2021)

1. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 Pf6 4. d3 Lc5 5. Pc3 Pd4 6. La4 c6 7. O-O d6 8. Pd4x Ld4x 9. h3 g5!? (Dat is nog eens een nieuwtje!) 10. Pe2 (Niet het beste. Natuurlijk is 10. Lg5x Tg8 gevaarlijk, maar 10. Pd5! Ld7 11. Lg5x cd5x 12. Df3! brengt zwart in moeilijkheden.) 10. … Lb6 11. c3 Tg8 12. d4 Pe4x 13. Lc2 d5 14. Le4x de4x 15. de5x Dd1x 16. Td1x g4 17. h4 g3 18. Pd4 Ld8! (Een sterke zet, die de aanval levend houdt.) 19. fg3x Tg3x 20. Te1 Tg4 21. Lg5 Lg5x 22. hg5x Ke7 23. Tad1 Ld7 24. e6 fe6x 25. g6 hg6x 26. Pb3 (Zo denkt wit de aanval te stoppen, maar mislukt.) 26. … e5! 27. Pa5 Le6 28. Td2 Tb8 29. b4 Kf6 30. a4 Tg3 31. Te4x Ld5 32. Th4 Tc3x 33. Th7 b6 34. Pc6x Lc6x 35. Tc7 Tc1+ 36. Kf2 Tf8 37. b5 Ke6+ 38. Kg3 Tc3+ 39. Kh2 Th8+ 40. Kg1 (Zie diagram. Het lijkt dat wit zijn stuk terugkrijgt, maar er volgt een verrassende afwikkeling.) 40. … Th1+! 41. Kh1x Lg2x+ 42. Tg2x Tc7x 43. Tg6x+ Kd5 44. a5 Kc5 45. ab6x ab6x 46. Te6 Kb5x 47. Te5x+ Tc5 48. Te1 Tg5 en wit gaf op, want het toreneindspel is eenvoudig gewonnen. Mamedyarovs moed werd beloond, maar of hij deze variant nogmaals aandurft, lijkt onwaarschijnlijk.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden