Recensies Bewaar

Atiq Rahimi: Steen van geduld*****

Atiq Rahimi. Foto EPA
Atiq Rahimi. Foto EPA © UNKNOWN

In 2002 maakte ik op een overrompelende manier kennis met het werk van de Afghaanse schrijver Atiq Rahimi. Afghanistan bleek ook nog grootse literatuur voort te brengen. In zijn debuutroman, Aarde en as, liet Rahimi in een klein verhaal over een (groot)vader, een zoon en een kleinzoon zien wat oorlog met mensen doet. De kale, onopgesmukte taal waarin hij dat deed, had het effect van een stomp in je maag.

Rahimi (1962), een voormalig student literatuur- en filmwetenschappen aan de universiteit van Kaboel, ontvluchtte zijn vaderland in 1984 als dienstweigeraar en vond uiteindelijk asiel in Frankrijk, waar hij zich aanvankelijk als documentairemaker manifesteerde. Die cinematografische achtergrond kwam al in zijn debuut tot uiting, door zijn filmische manier van vertellen. Zijn tweede roman, Het labyrint van droom en angst, was de bevestiging van zijn uitzonderlijke talent.

Een talent dat pas goed in de schijnwerpers kwam te staan toen hem vorig jaar de Prix Goncourt werd toegekend voor Steen van geduld, inmiddels zijn vierde roman, en de eerste die hij rechtstreeks in het Frans schreef. Naar eigen zeggen bood zijn tweede taal hem de gelegenheid zich te bevrijden van de taboes en de innerlijke censuur die zijn moedertaal hem oplegde. Gezien de delicate aard van zijn roman kun je je daar wel iets bij voorstellen. Steen van geduld is een hartverscheurende aanklacht tegen de terreur van versteende tradities. 

Als decor heeft Rahimi gekozen voor de sobere setting van een kale kamer. Daar ligt een man in coma die met een kogel in zijn nek uit de burgeroorlog is teruggekeerd, terwijl zijn vrouw hem vol toewijding verzorgt, met haar bidsnoer in de hand en de Koran onder handbereik. Het is alsof de schrijver zijn camera in een hoek van de kamer heeft opgesteld om alles precies te registreren. De buitenwereld wordt suggestief in beeld gebracht door de geluiden die een stad in de greep van angst en geweld verbeelden: strijdlustige oproepen uit de moskee, geweerschoten, ontploffende bommen, de laarzen van milities op zoek naar vergelding.

De man in coma vervult voor de vrouw de rol van de magische steen van geduld uit de titel, 'zo'n steen die je voor je neerlegt... waartegen je je kunt beklagen over al je ellende, je verdriet, je pijn, je ongeluk... waaraan je alles toevertrouwt wat je op je hart hebt en niemand durft te vertellen...' Ze beseft de ongekende macht die ze heeft: 'Ik kan over alles met je praten, zonder in de rede gevallen te worden, zonder verwijten te krijgen!' Ze kan hem aanraken, hem kussen, zonder dat hij haar beveelt: ''Verberg je vlees!'' Ze laat zich meevoeren 'naar de intiemste hoekjes van haar herinneringen'.

Gaandeweg wordt ze steeds vrijmoediger, al blijft ze lang vol schrik en schaamte over haar openhartigheid.

In korte zinnetjes - die de kracht van hun eenvoud hebben behouden in de vertaling van Kiki Coumans - laat ze haar onderdrukte woede de vrije loop over de religieus geïnspireerde oorlogszucht van mannen, die in de liefde niets klaarmaken, en leert ze hun een lesje in seksualiteit, onder het motto: als het moeilijk is vrouw te zijn wordt het ook moeilijk man te zijn! Misschien is de ultieme kracht van deze roman wel dat hier een vrouw aan het woord is die haar man probeert te overtuigen van zijn gemiste kansen. Zo overstijgt haar relaas het op de loer liggende pamflet.

Behalve een aanklacht is deze roman ook een loflied op een vrouw die haar stem durft te verheffen. 'De stem die uit mijn keel naar boven komt, is een stem die al duizenden jaren weggestopt is.' Voor Rahimi heeft haar verhaal, dat 'ergens in Afghanistan of elders' speelt, een universeel karakter.

Opnieuw laat hij me met een stomp in mijn maag achter. (ALLE LANSU)

Atiq Rahimi: Steen van geduld*****
Vertaald door Kiki Coumans
De Geus, €15,90