PlusInterview

Zij komt in opstand tegen de vervuiling van haar buurman Tata Steel: ‘Ik wil niet vluchten, maar vechten’

Sanne Walvisch (43) woont op 500 meter van staalfabriek Tata Steel in Wijk aan Zee. Het Openbaar Ministerie begint nu een strafrechtelijk onderzoek naar het bedrijf wegens het opzettelijk schaden van de gezondheid. ‘Een dorpsgenoot zei: als je echt een goede moeder bent, verhuis je.’

Vera Spaans
Sanne Walvisch: ‘De directeur noemde de fabriek een ontembaar monster.’ Beeld Dingena Mol
Sanne Walvisch: ‘De directeur noemde de fabriek een ontembaar monster.’Beeld Dingena Mol

Langs de weg die achter haar huis in Wijk aan Zee de duinen inloopt, staat een beige auto geparkeerd. Sanne Walvisch haalt haar vinger over het dak. Tatastof. “Alles is vies,” zegt ze. Met haar eigen huis valt het nu mee, de ramen zijn net gelapt door de glazenwasser – betaald door Tata. Als je een klacht indient bij de fabriek komt hij langs. De ‘oude’ glazenwasser van het dorp is bijna al zijn klanten kwijtgeraakt.

Het was het eerste moment dat ze nattigheid voelde, zegt Walvisch. Toen ze acht jaar geleden een paar maanden in het dorp woonde en de omgevingsmanager van Tata opbelde om te vragen hoe het was om als nieuwkomer onder de rook van de fabriek te wonen. Weird, dacht ze. Aardig. Maar ook gek. Ze bleef er een ongemakkelijk gevoel aan overhouden.

Ze had zeker navraag gedaan, bij vrienden en collega’s, toen zij en haar man overwogen in Wijk aan Zee te gaan wonen. Hadden zij nou veel last van die fabriek? Nou, je hoort ’m af en toe wel, zeiden ze, en hij stinkt ook, maar daar wen je aan.

Het leek, zegt Walvisch, allemaal wel mee te vallen.

Tot het dorp vier jaar geleden opeens bedekt was met een laag glitter. Eenhoornglitter, zei haar toen zevenjarige dochter verrukt. Het bleek grafiet te zijn. Ach, dacht Walvisch, dat zit ook in potloden. Hoe erg kan het zijn? Maar de zorgen in het dorp zwollen aan. En toen kwam er een bewonersbijeenkomst in dorpshuis De Moriaan. Afgeladen was het.

“De directeur begon te vertellen dat de dorpsbewoners er natuurlijk wel aan gewend waren dat ze niet naast een koekjesfabriek woonden en dat er geen bloemetjeslucht uitkwam. Hij noemde de fabriek een ontembaar monster; 80 procent van de bedrijfsprocessen hadden ze onder controle, 20 procent niet. Ze hadden nu eenmaal te maken met natuurkrachten. En ja, als er nu zo’n fabriek zou worden gebouwd, dan zouden ze dat natuurlijk nóóit op deze plek doen. Ik dacht: in wat voor Oostbloksituatie zijn wij beland?”

Het gif van de vingers

Ze begon zich erin te verdiepen. Met een aantal moeders van school is ze met Tata gaan praten en met de gemeente. Via crowdfunding zamelden ze geld in voor een meldpunt, ze nam plaats in een klankbordgroep van het RIVM. En ze regelden kleine, praktische dingen. Afdekplaten voor de zandbakken op school, bijvoorbeeld. “Kijk,” wijst ze. In een duinpan ligt een speeltuintje verscholen. “Dat wordt elke dag schoongemaakt door Tata.” De moeders hebben afgedwongen dat er kraantjes zijn geïnstalleerd. Kunnen de kinderen tenminste tussentijds het gif van hun vingers spoelen.

Want inmiddels weet ze wat er zoal uit de lucht komt vallen. De ene keer is het stof magnetisch, de andere keer is het zwart en plakkerig. Dan zijn het waarschijnlijk kankerverwekkende PAK’s en roet. Soms is het bruin en komen er roestdeeltjes vanaf. “En soms is het zand,” zegt Walvisch. “Want we wonen natuurlijk ook bij het strand.”

Walvisch groeide op met de Hoogovens, de voorganger van Tata Steel. Haar eerste ritje toen ze haar rijbewijs had gehaald was over de sluizen bij IJmuiden – een superspannende kronkelroute. De fabriek is er in haar leven altijd geweest. Ergens hield ze ook van dat rauwe randje. “En ik dacht: we wonen in Nederland, dit zal toch goed geregeld zijn?”

Dus zo raar voelde het niet om hier een huis te kopen. Haar man ging vanuit Haarlem altijd surfen in Wijk aan Zee. Walvisch ging vaak mee. “Wij reden langs dit huis en zeiden: je zou hier toch maar wonen!” Een prachtig art-decohuis is het. De duinen beginnen recht achter het huis.

Precies die duinen, bleek later, zijn speciaal opgespoten om de fabriek aan het zicht te onttrekken.

Op het hoogste punt zie je hoe Wijk aan Zee ingeklemd ligt tussen de fabriek. Aan de noordkant ligt de walserij. Dat is het schone deel, zegt Walvisch schamper. En aan de zuidkant is onder meer de cokesfabriek. “Ik check altijd hoe de wind staat voor ik ga hardlopen. Als de wind verkeerd staat, kan ik hier niet langs.”

En tja, als de wind goed staat, hebben ze aan de andere kant van het kanaal natuurlijk de viezigheid. “Ze noemen me weleens een nimby,” zegt ze. “En inderdaad: ik wil geen kankerverwekkende stoffen in mijn achtertuin. Maar ook niet in andermans achtertuin. Deze wolken gaan niet alleen over Wijk aan Zee hè, maar ook over Beverwijk, IJmuiden, Haarlem en Amsterdam.”

Champagne

Vorig jaar heeft ze met een aantal andere buurtbewoners stichting Frissewind.nu opgericht. Dat was nodig om aangifte te kunnen doen tegen Tata, wegens het moedwillig schaden van de gezondheid van mens en dier. “We hebben lang getwijfeld of we überhaupt een kans maakten: een groepje van dertig bewoners tegen zo’n fabriek.” Uiteindelijk werd het een aangifte van achthonderd personen en tien stichtingen. En het heeft gewerkt: met de hulp van topadvocaat Bénédicte Ficq lag er een aangifte waar het Openbaar Ministerie niet omheen kon. Op 2 februari maakte het bekend een strafrechtelijk onderzoek in te stellen.

De champagne is opengegaan. “Maar vooral vanwege de ontlading. Echt feestelijk voelt het natuurlijk niet.”

Daar zijn de cijfers domweg te schrijnend voor. In de regio komt 27 procent meer longkanker voor dan het Nederlandse gemiddelde, in sommige wijken meer dan 50 procent. Onder vrouwen zijn er uitschieters tot 60 procent. Er zijn meer acute klachten, en meer chronische aandoeningen die ook gerelateerd kunnen zijn aan luchtvervuiling. “De feiten liggen er,” zegt Walvisch. “We kennen allemaal mensen die ziek zijn, kinderen met zware astma. Ik vraag me bij al die mensen af: hoe komt dat? Maar dat doet lang niet iedereen. Veel inwoners steken hun kop in het zand, of zeggen: er is geen causaal verband. Nee, dat is niet te bewijzen. Maar je ziet hier de fabriek en we weten inmiddels wat eruit komt.”

Tata Steel in Wijk aan Zee. Walvisch: ‘Een manager van Tata zei: wij zien stoom, omwonenden zien viezigheid.’ Beeld Dingena Mol
Tata Steel in Wijk aan Zee. Walvisch: ‘Een manager van Tata zei: wij zien stoom, omwonenden zien viezigheid.’Beeld Dingena Mol

Begin dit jaar heeft het RIVM onderzocht wat de bijdrage van Tata Steel is aan de vervuiling in Nederland. De conclusie: van sommige stoffen werd vijftig keer meer gemeten dan verwacht werd op basis van de rapportage van Tata, van andere duizend keer.

Dat gat, doceert Walvisch – ze is in korte tijd deskundige geworden – kan worden verklaard door onderaannemers op het terrein. Want Tata rapporteert alleen over zichzelf, niet over de andere bedrijven op het terrein. “Die werken met dezelfde troep, zijn onderdeel van hetzelfde proces, maar die hebben geen registratieverplichting, hebben wij nu geleerd. Dat is een andere bv, dus, burgers: succes ermee.”

Een bruine wolk

Een andere verklaring kan het grote aantal ‘abnormale incidenten’ zijn dat Tata heeft. Meer dan tweeduizend per jaar. Tata moet die bedrijfsongelukken wel melden, maar ook die hoeven niet mee in de emissieregistratie. “Het kan zijn dat ze moeten ontluchten en een filter open moeten zetten en dat er een bruine wolk ontsnapt, of dat er iets met de cokesfabriek is waardoor ze dat cokesgas rauw naar buiten sturen.”

Ze wijst naar de fabriek, die enorme witte wolken uitstoot. Dat is stoom, om het staal te koelen. “Een manager van Tata zei: wij zien stoom, omwonenden zien viezigheid.”

Lang niet alle dorpsbewoners zijn blij met de actiegroep. Een keer stond er een man foto’s te maken van Walvisch’ huis. “Toen ik hem vroeg waarom hij interesse had, ging hij uit zijn dak. Hij vond dat wij de economie van het dorp verpestten. En jullie hebben wel gelijk, zei hij, want het moet allemaal schoner. Maar ik had me gewoon moeten schikken in mijn lot. Of verhuizen. Want als je écht een goede moeder bent, dan verhuis je.”

Ze is even stil. “De discussie over verhuizen speelt hier ongeveer eens per maand. Maar we hebben hier zoveel: ons sociale netwerk, de school van onze kinderen, het strand. En ik houd me eraan vast dat het beter wordt. Toen we de stichting oprichtten, heb ik ervoor gekozen niet te vluchten, maar te vechten. Als wij nu weggaan, komt er een ander gezin in dit huis. Met iemand die misschien nog zwanger wil worden, iemand die meer risico loopt dan ik. Ik moet deze strijd wel aangaan.”

Tijdlijn

Februari 2022 Openbaar Ministerie begint onderzoek tegen Tata Steel.
Januari 2022 Onderzoek bevestigt: Tata Steel grootste bron zorgwekkende stoffen.
September 2021 Hoeveelheid schadelijke stoffen rond Tata Steel toegenomen.
April 2021 Onderzoek onder huisartsen en GGD: meer gezondheidsklachten bij omwonenden van Tata.
Februari 2021 Advocaat Bénédicte Ficq doet namens bewoners aangifte tegen Tata Steel.
Februari 2021 Zwarte sneeuw in Wijk aan Zee door niet afgedekte kolen.
November 2020 GGD meldt gemiddeld 25 procent meer longkanker in Beverwijk.
November 2019 Grafietregens blijken zware metalen te bevatten en kankerverwekkende PAK’s.
2018-2019 Grafietregens in Wijk aan Zee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden