PlusAchtergond

Welke rol speelde Amsterdam in de opkomst van xtc?

Xtc – een biografie schetst hoe bij de opmars van de partydrug vooral Amsterdam een hoofdrol speelde. Vier plekken in en om de stad illustreren hoe producenten, gebruikers en overheid – van hobbyende chemici tot Bhagwanleden en een antidrugseenheid – door de jaren heen met het pilletje zijn omgegaan.

null Beeld Laura van der Bijl
Beeld Laura van der Bijl

1. 1984, discotheek Armageddon in de Rozenstraat

Dj Joost van Bellen krijgt een zakje poeder in discotheek Armageddon in de Rozenstraat. Het is MDMA, het ­bestanddeel in xtc dat zorgt voor saamhorigheid, verbondenheid en warmte. Van Bellen krijgt het spul van iemand die contacten heeft bij de Bhagwanvereniging.

De dj stopt het bittere poeder in z’n mond, maar hij heeft veel speed op en voelt zich alleen wat waziger worden. Pas als hij later bij twee Deense vriendinnen thuis de MDMA nog eens probeert, merkt hij het sociale welbehagen dat het poeder in Bhagwankringen zo geliefd maakt.

“Xtc is in 1912 door de Duitse farmaceut Merck ontwikkeld als bloedstollingsmiddel,” zegt Philippus Zandstra, die met Wietse Pottjewijd een even doorwrocht als toegankelijk boek schreef over de drug. Als stollingsmiddel wilde het niet vlotten, maar in de Verenigde Staten werd in ­therapeutische setting driftig met patentnummer 274350 geëxperimenteerd, zoals eerder ook gebeurde met lsd.

Op die wijze komt ook ‘de Pendelaar’ in contact met xtc. “Voor het boek spraken we met een voormalige Nederlandse psychiatrisch verpleegkundige die bij de Amerikaanse tak van de Bhagwan verbleef,” zegt Pottjewijd. In het boek heet hij ‘de Pendelaar’, omwille van anonimiteit.

De Pendelaar nam het middel halverwege de jaren tachtig mee naar Nederland voor therapeutische avonden. Het werd ook gebruikt in Zorba the Buddha, de Bhagwan­discotheek op de Oudezijds Voorburgwal 216.

null Beeld laura van der Bijl
Beeld laura van der Bijl

2. 1987, opening RoXY, Singel 465-467

Zoals bier is gelieerd aan een bruine kroeg, zo houdt xtc verband met de dancescene. Meer dan een miljoen Ne­derlanders en wereldwijd meer dan 20 miljoen mensen hebben ooit een xtc-pil geslikt, vaak op een dancefeest.

Die ontwikkeling ging hand in hand met de professionalisering van de dancesector. Zo werd het Amsterdamse ID&T in 2014 voor 100 miljoen euro verkocht aan het Amerikaanse SFX Entertainment.

In Nederland is de RoXY – met dj Van Bellen – een van de pioniers van bonte dansavonden met elektronische ­muziek, maar de connectie tussen xtc en de dansvloer is voor het eerst gemaakt in de Zorba, zegt Pottjewijd. “Aanhangers van de Bhagwan, sannyasins, dansten er op blote voeten, en op xtc.”

Die ‘vrijheid, blijheid’ tekent de beginjaren van het roes­middel. Producenten en gebruikers trekken gezamenlijk op. Zo wordt een fietsenstalling nabij de RAI – ‘het adres moet geheim blijven’ – omgebouwd tot woonhuis en laboratorium. Het is daar de zoete inval, een plek waar dealers, kunstenaars en feestnummers elkaar ontmoeten. ­Herman Brood en Jules Deelder komen er Risk spelen.

In juridische zin eindigt het feest in 1988. In dat jaar komt xtc in Nederland op de Opiumlijst en is het officieel ver­boden. Maar net als met cannabis duikt de politie er aanvankelijk niet vol bovenop. Het belang van de volksgezondheid telt zwaarder dan het bestrijden van de – dan nog – beperkte criminaliteit.

“Toonbeeld hiervan is bijvoorbeeld het Amsterdamse Adviesburo Drugs, van August de Loor,” zegt Pottjewijd. “Hoewel xtc verboden was, konden mensen op feesten hun pillen laten testen. Gevaarlijke pillen verdwenen zo van de markt.”

Het is een van de redenen waarom er in Nederland relatief weinig overlijdensgevallen door xtc zijn vastgesteld. Jellinek meldt vanaf de jaren tachtig tot 2018 ‘slechts’ 92 ­doden, al worden de cijfers vertroebeld door soms ­onduidelijke doodsoorzaken. Het aantal jaarlijkse sterfgevallen door tabak (20.000) en alcohol (1900, meting 2017) is in elk geval vele malen hoger (cijfers Trimbos).

Voor sommigen is een xtc-pil echter ronduit gevaarlijk. Een à twee procent van de bevolking heeft een genetische variatie waardoor MDMA niet goed wordt afgebroken, zei Trimbos-onderzoeker Tibor Brunt in 2016 in Het Parool. “Eén pil kan acute gezondheidsrisico’s veroorzaken: verhoogde hartslag, verhoogde bloeddruk en stijging van de lichaamstemperatuur. Aan één pil kunnen die mensen overlijden, zeker als daar steeds meer MDMA in zit, zoals de cijfers laten zien. Aan één biertje, één sigaret of één joint overlijdt niemand.”

null Beeld laura van der Bijl
Beeld laura van der Bijl

3. 1999, inval bij Metrovest aan de Petroleum­havenweg in Westpoort

Het was volgens mensen van justitie ‘de V&D’ van de synthetische industrie: alles voor de vervaardiging van xtc was te koop bij het Amsterdamse Metrovest – drukcilinders, drukhouders, pillenmachines.

“Metrovest was een bedrijf van Robert Hollemans, een principiële autodidact die zijn chemische kennis bijspijkerde met boeken uit de universiteitsbibliotheek,” zegt Zandstra. Hollemans kende de wetgeving en de chemische wereld daarachter, en hij speelde jarenlang een kat- en-muisspel met justitie. Na de inval belandde hij bijna drie jaar achter de tralies.

De inval bij Metrovest werd gecoördineerd door de Unit Synthetische Drugs (USD), een landelijke eenheid die hulp kreeg van bijvoorbeeld de Fiod en de Geneeskundige Inspectiedienst. De unit werd in 1996 opgericht om de xtc-criminaliteit te bestrijden. Xtc was een gigantisch Nederlands exportproduct geworden, en Frankrijk en later ook de Verenigde Staten oefenden druk uit op de regering.

Na jaren van gebrek aan focus bij politie en justitie groeide de USD uit tot een tamelijk succes: in 1998 werden er 35 synthetische drugslabs opgerold en 1,1 miljoen pillen in beslag genomen. In 2000 ging het om 5,5 miljoen pillen. Twee jaar later (2002) werden er 43 labs ontmanteld.

Vooral in Brabant en Zuid-Limburg, waar in de jaren zestig en zeventig al illegale amfetaminelabs stonden, is de vangst van de USD groot. Zo werd ook duidelijk dat een reeks on­opgeloste liquidaties in Zuid-Nederland halverwege de ­jaren negentig samenhing met de criminaliteit rondom xtc. “De georganiseerde misdaad rond xtc was veel groter en gewelddadiger dan justitie aanvankelijk bevroedde,” aldus Zandstra.

De USD verdween echter weer van het toneel. Door reorganisaties bij de politie kwam er rond 2006 een einde aan de unit. Daarmee ging veel kennis verloren. Toch lukte het dankzij een internationale samenwerking wel om de aanvoer van de grondstof voor MDMA vanuit China aan banden te leggen.

Lang duurde dat succes niet: rond 2010 vonden Nederlandse producenten een manier om de grondstof op eigen bodem te produceren. Die vondst maakte de xtc-productie professioneler en groter dan ooit tevoren. In hoeverre ­crimineel xtc-geld doorsijpelt in de reguliere economie, weet niemand. Een ander bijeffect is een enorme toename van drugsafval.

null Beeld laura van der Bijl
Beeld laura van der Bijl

4. 2019, experiment met MDMA als geneesmiddel, ARQ Nationaal Psychotraumacentrum, Diemen

Via de spectaculaire omweg langs de dancescene en de justitiële keten is xtc in Nederland teruggekeerd naar het prille begin: het psychiatrische circuit. Voortgedreven door initiatieven vanuit de Verenigde Staten wordt onderzocht of de invloed van MDMA kan helpen bij de behandeling van mensen met een posttraumatische stoornis.

Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat MDMA-therapie ‘extreem effectief’ is bij de behandeling van mensen met een posttraumatische stressstoornis (PTSS), zei Eric Vermetten vorig jaar in Het Parool. De kolonel-psychiater bij Defensie en bijzonder hoogleraar aan het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) voert in samenwerking met het ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum onderzoek uit bij Nederlandse patiënten. Of het hier net zo effectief is als elders, is nog niet bekend.

MDMA-therapie zorgt ervoor dat patiënten eenvoudiger bij opgesloten gevoelens komen, aldus Vermetten. Onder invloed van het middel kunnen ze met speciaal opgeleide therapeuten de ervaringen bespreken die ze normaliter wegdrukken. Dat werkt heilzaam, omdat het brein de ­traumatische herinnering als het ware herschrijft in een minder angstige versie, waardoor PTSS-symptomen als herbeleving van het trauma, hyperalertheid en slecht slapen verdwijnen. Vanuit de geneeskunde lonkt legalisering van MDMA.

Of xtc ook als partydrug wordt gelegaliseerd? Zandstra en Pottjewijd, die zelf allebei weleens een pil slikten, zien voordelen, maar ook praktische bezwaren. “De schade voor de volksgezondheid is relatief klein, terwijl de resultaten van de war on drugs niet indrukwekkend zijn,” aldus Zandstra.

Zo gaat zo’n zeventig procent van de recherchetijd op aan drugsgerelateerde zaken, terwijl de xtc steeds hogere doseringen MDMA bevat en de prijs per pil daalde van vijftien euro naar vijf.

Tegelijkertijd is het middel niet zonder gevaar en werkt legalisering beter in een internationale context. “Cannabis kan in dat opzicht als voorbeeld dienen. In de Verenigde Staten is het gebruik in sommige staten al gelegaliseerd, met een zeer winstgevende economische ontwikkeling als gevolg,” aldus Pottjewijd. “Maar de ervaring leert dat het in politieke zin beter verkoopt om hard op te treden tegen drugs dan te pleiten voor legalisering.”

Philippus Zandstra (links) en Sietse Pottjewijd (rechts). Beeld Titia Hahne
Philippus Zandstra (links) en Sietse Pottjewijd (rechts).Beeld Titia Hahne

Philippus Zandstra en Sietse Pottjewijd: XTC – Een biografie. Querido Fosfor, €22,50 (papieren uitgave), €11,99 (e-book).

Journalistiek werk

Philippus Zandstra (Heerenveen, 1982) en Wietse Pottjewijd (Har­denberg, 1986) schreven XTC – een biografie met medewerking van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. Zandstra werkte in het verleden voor NRC Handelsblad en het muziekblad Oor. Pottjewijd schreef onder meer voor de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden