PlusDe wandeling

Wandeling van de week: Amsterdam zoals het vroeger was

Goede vrienden Floor van Spaendonck en Gijs Stork houden van de stad en haar verhalen. Elke week wandelen ze volgens een ander thema, zo pik je ook nog eens wat op. Deze keer lopen ze langs wat eens was of nooit gekomen is: de transformatie van de stad.

null Beeld Jet de Nies
Beeld Jet de Nies

A.

We vertrekken vanaf het Frederiksplein, waar ooit het Paleis voor Volksvlijt stond. Een groot glazen tentoonstellingsgebouw geïnspireerd op The Crystal Palace in Londen. Het werd gebouwd op initiatief van Samuel Sarphati, die zich inzette voor de ­armen en in het verlengde daarvan bezig was met een uitbreidingsplan voor de Amsteloever en het gebied van de huidige Pijp.

In 1929 werd het Paleis door brand verwoest en sindsdien droomt menigeen over herbouw. Wat zouden we graag de 64 meter hoge koepel, verlicht door zesduizend gaslampen, zien schitteren tijdens een concert.

Wat komt en gaat op deze locatie is ook van toepassing op De Nederlandsche Bank van architect Duintjer (1961). In 1991 voegde architect Abma een ronde toren toe, een doorn in het oog van velen, die nu ontmanteld wordt. Het park dat ervoor in de plaats komt, wordt ontworpen door Francine Houben.

Het Paleis voor Volksvlijt. Beeld A. Jager, Stadsarchief Amsterdam
Het Paleis voor Volksvlijt.Beeld A. Jager, Stadsarchief Amsterdam

B.

We steken de Amstel over naar het voormalige danshuis Dalrust, gelegen aan de voet van de Hogesluis. Dit danshuis is bekend geworden omdat Karl Marx er, op 8 september 1872, zijn laatste publieke optreden gaf. 150 man waren gekomen om Marx te horen zeggen dat ‘er landen zijn waar de arbeiders langs vreedzame weg hun doel kunnen bereiken’.

C.

We lopen de Sarphatistraat in en komen op het Weesperplein, waar ooit de Weesperpoort de toegang vormde tot de stad. Nadat de poort was gesloopt, werd hier in 1843 het Weesperpoortstation gebouwd, vanwaar tot 1939 de trein naar Utrecht vertrok. Een brugleuning van Hildo Krop verwijst nog naar het station dat hier eens stond. De bouw van het ondergrondse metrostation Weesperplein begon hier in 1970.

D.

Na 1870 beleefde Amsterdam een economische opbloei, en de diamant­aanvoer uit Zuid-Afrika zorgde voor een florissante diamant­industrie. Dit zie je nog aan de diamantbeurs (1910), gebouwd naar ­ontwerp van Gerrit van Arkel, aan de Weesperstraat – nu Capital C – en aan de huizen van de handelaren aan de Nieuwe Keizersgracht.

E.

We dwalen de Weesperstraat af, ooit vol winkeltjes, en lopen tegen het Waterlooplein aan. Hier lag ooit Vlooienburg (sinds 1595), een van de armste buurten in de stad. We bedenken hoe de Joodse buurt eruitzag, met de grote huizen aan de Amstel en de vervallen, Jordanese straatjes. De protestkreet Stop Opera (StOpera) werd in 1975 niet begrepen door de politiek en dus kregen we aan het ­Waterlooplein het stadhuis. De vierbaans snelweg die over de Nieuwmarkt moest lopen, is door protesten én om behoud van Huis De Pinto wel gestopt bij de Sint Antoniesbreestraat. Gelukkig maar, anders hadden we De Waag ook imaginair moeten beschrijven.

F.

We steken door naar het Rokin. Aan de kant van het Allard Pierson Museum zien we in gedachten de beeldschone rij Vingboonshuizen (architect Philips Vingboons, 1607-1678) en de smalle kades. Het Rokin was in de 17de eeuw een levendige binnenhaven met 21 boekhandels en de plaats waar in 1638 een heuse zeeslag voor Catharina de Medici, de koningin van Frankrijk, werd opgevoerd toen zij Holland bezocht.

Rokin. Beeld Salomon Savery, Rijksmuseum
Rokin.Beeld Salomon Savery, Rijksmuseum

G.

Aan de overzijde van het toenmalige toernooiwater staat de Munttoren, ooit het verste punt van de stadswal en later de herenontmoetingsplek bij uitstek. In de 19de eeuw trof men ­elkaar in de chique herensociëteit De Munt. Meteen daarachter stond een eeuw later de plaskrul (urinoir) Delfts Blauw, dé cruiseplek voor het uitgaanspubliek van de Reguliers­dwarsstraat. Nu is het wat preuts ­afgesloten.

H.

We doen onze ogen even dicht om te bedenken dat hier, buiten de poort, tot 1933 de Vijzelgracht liep. Vanaf de middeleeuwen stond hier een klooster, een leprozenhuis en een weeshuis. Rondom werd gewerkt met hout uit Scandinavië, waardoor de buurt ook wel het Noortse Bosch werd genoemd. Restanten hiervan zie je nog op Vijzelgracht 2a, het ­Walenweeshuis en de wevershuisjes vanaf nummer 20 (weer naar ontwerp van Vingboons).

I.

Aan het einde van de Vijzelgracht ­kijken we naar rechts. Hier zag je tot de 19de eeuw een weiland met in de verte het Concertgebouw (1888). De Amsterdamse elite verhuisde rond die tijd uit de grachtengordel. Zij ­namen in 1865 het initiatief voor het Vondelpark. Rondom het park werd door P.J.H. Cuypers een luxe woonwijk gebouwd, waar de Vondelkerk (1880) en de Hollandsche Manege (1882) onderdeel van waren. Het Rijksmuseum volgde in 1895.

J.

We lopen terug via de Weteringschans en bedenken hoe de rotonde eruit had gezien als hier het Natio­nale Oorlogsmonument had gestaan, een plan dat na de Tweede Wereld­oorlog door Freddy Heineken werd ­voorgesteld. De stad had er met het Weesperpoortstation én het Paleis voor Volksvlijt nu totaal anders uit­gezien.

Een weiland met in de verte het Concertgebouw (1888). Beeld H.W. Beijerinck, Stadsarchief Amsterdam
Een weiland met in de verte het Concertgebouw (1888).Beeld H.W. Beijerinck, Stadsarchief Amsterdam

Floor van Spaendonck en Gijs Stork, ­Amsterdam door! Gijs & Floor – wandelen met een frisse blik op de stad, ­Uitgeverij Fjord, €22,50.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden