PlusDe wandeling

Wandelen langs de sporen van het Joodse verleden

Goede vrienden Floor van Spaendonck en Gijs Stork houden van de stad en haar verhalen. Elke week wandelen ze volgens een ander thema, zo pik je ook nog eens wat op. Deze keer lopen ze door het oudste deel van Joods Amsterdam.

Gijs Stork en Floor Van Spaendonck
null Beeld Laura van der Bijl
Beeld Laura van der Bijl
null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

A. Wij beginnen deze wandeling door de voormalig Joodse buurt bij de Mozes en Aäronkerk. Hoe kwam deze grote katholieke kerk midden in de Joodse wijk terecht? Op deze plek stonden ooit twee huizen met de oudtestamentische namen ‘Moyses’ en Aäron. Ze werden rond 1642 aangekocht door Franciscaner monniken om er een schuilkerk te vestigen, de voorganger van de huidige kerk uit 1841.

De Belgische architect Suys maakte het bijzondere ontwerp met de twee torens en de kerk raakte innig verbonden met de buurt. De Mozes en Aäronkerk zorgt tot op de dag van vandaag voor armen en gemarginaliseerden zonder onderscheid te maken in geloof. Bijzonder, zeker als je bedenkt dat het gebouw menige tegenslag heeft weerstaan. Van de verschrikkingen tijdens de Tweede Wereldoorlog, het verdwijnen van Vlooienburg, het dempen van de Leprozen- en Houtgracht tot de komst van het IJtunneltracé.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

B. De Jodenbreestraat liep vroeger dwars door de Joodse buurt. Alleen café De Sluyswacht (vroeger Joden Houttuinen 1), het Titushuis op nummer 24 en het Rembrandthuis dateren nog uit deze tijd. In 1852 woonde in het Rembrandthuis de Joodse familie Spitz. Behalve hun familiebedrijf, dat aan de linkerkant was gevestigd, maakten de Spitzen aan de rechterkant van het pand een huissjoel op de tweede verdieping.

In 1906 werd het pand verkocht aan de gemeente Amsterdam. Architect De Bazel gaf het een eigentijdse vorm waarna koningin Wilhelmina museum Het Rembrandthuis in 1911 opende. Ruim honderd jaar later staat het pand weer aan de vooravond van een grootschalige verbouwing.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

C. We slaan rechtsaf de Nieuwe Uilenburgerstraat in. De oorspronkelijke stoomdiamantslijperij werd in 1878 gebouwd in opdracht van de gebroeders Boas. De Holocaust had dramatische gevolgen voor de familie en het bedrijf. Na diverse bestemmingen vestigden in 1990 de diamantairs Gassan zich in het gebouw, waarmee het zijn oorspronkelijke functie terugkreeg. Helaas is het chewre-sjoeltje voor het personeel afgebroken.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

D. Links en rechts in de straat komen we sporen van de Joodse geschiedenis tegen. Nummer 59 heeft een gevelsteen met de tekst ‘het Wape va Portugal’, verwijzend naar de handel met Portugal. Op nummer 91 staat de Uilenburgersjoel uit 1766 waar oorspronkelijk op de begane grond een koosjere pluimveeslachterij was en op de eerste verdieping de synagoge.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

E. We vervolgen de route naar Foeliedwarsstraat 40-52 waar Stadsherstel in 2014 drie panden wist te redden van de sloophamer. De leefomstandigheden voor de armste Joodse Amsterdammers waren hier ooit erbarmelijk. Stadsherstel organiseerde in 2017 voor de verbouwing een aangrijpende bijeenkomst in de cascopanden waar nazaten van de oorspronkelijke bewoners hun verhalen deelden met bezoekers.

F. Via de Nieuwe Herengracht en de Anne Frankstraat komen we in de Rapenburgerstraat. Links getuigen de gevels van het Joodse verleden bij de voormalige synagoge, het Nederlands Israëlitisch Meisjesweeshuis op 171 en op nummer 109 de Beth HaMidrasj Ets Haim (Leerschool Boom des Levens) uit 1883, ontworpen door de architecten Salm. Nu organiseert Kip Republic hier de landelijke verspreiding van duizenden gratis Heri Heri-maaltijden ter gelegenheid van Keti Koti op 1 juli.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

G. Het Mr. Visserplein, vernoemd naar de Hoge Raad-voorzitter Lodewijk Visser die zich verzette tegen de anti-Joodse maatregelen in 1939 en 1940, biedt zicht op de Portugese synagoge uit 1671 door de architect Elias Bouman. Ook zien we het Joods Historisch Museum uit 1671-1752 in twee voormalige Hoogduitse of Asjkenazische synagogen van de architect Daniël Stalpaert.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

H. Indrukwekkender dan het Nationaal Holocaust Namenmonument uit 2021, ontworpen door architect Libeskind, wordt deze tragische episode niet herdacht. Van de 102.000 namen van Joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog woonden velen in de directe omgeving van het monument.

I. In de buurt vinden we vele Stolpersteine voor de huizen waar Joden zijn weggehaald. Op de kade van de Nieuwe Keizersgracht, aan de kant van de voormalige Hermitage, zijn de namen te lezen van de vermoorde Joden die aan de overkant woonden.

Het gebouw op nummer 58 huisvestte de Joodsche Raad waar tussen 1941 tot 1943 keuzes over leven en dood door de Duitse bezetting zijn afgedwongen. Het pand zelf werd rond 1724 gebouwd door de rijke VOC-financier Benjamin Nunes Henriques.

null Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

J. Teruglopend naar de Mozes en Aäronkerk verbeelden we ons het leven destijds op de Joden Herengracht en in het afgebroken Vlooienburg. De Leprozengracht verbond de Amstel met de kerk en de twee torens, een basiliek waardig, spiegelden in het water. Als stenen en straten toch eens konden spreken.

Floor van Spaendonck en Gijs Stork, Gerrit Lamberts’ Amsterdam door Gijs en Floor, Uitgeverij Wbooks, €24,95.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden