PlusDe wandeling

Wandelen langs de Amsterdamse verdedigingslinie

Goede vrienden Floor van Spaendonck en Gijs Stork houden van de stad en haar verhalen. Elke week wandelen ze volgens een ander thema, zo pik je ook nog eens wat op. Deze keer lopen ze langs de bolwerken.

Floor Van Spaendonck en Gijs Stork
null Beeld Laura van der Bijl
Beeld Laura van der Bijl

A. We beginnen op het Haarlemmerplein om de bolwerken, de Singelgracht en enkele andere sporen van het verdedigingsverleden van Amsterdam te verkennen. De Haarlemmerpoort is nog de enige stadspoort aan de westzijde van Centrum en van redelijk recente datum. De Haarlemmerpoort is in 1840 door koning Willem II, één dag voor zijn inhuldiging, in gebruik genomen met een feestelijke intocht. Deze poort verving de poort die deel uitmaakte van de 17de-eeuwse stadsmuur. Een deel van de poort staat sinds oktober te huur ten behoeve van horeca. De huurprijs is 11.375 euro per maand voor 538 m2.

B. Door de groei van de stad was de verdedigingslinie steeds in beweging. De Waag op de Nieuwmarkt, de Schreierstoren, de Montelbaanstoren of de Hand- en Voetboogstraat: het zijn souvenirs van de verdedigingsmechanismen van weleer. Ook de Singelgracht en Lijnbaansgracht werden vanaf 1613 aangelegd om de stad te beschermen tegen vijanden.

A. Haarlemmerpoort. Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
A. Haarlemmerpoort.Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

Een bolwerk was een vijfhoekige uitbouw van de stadsmuur die oorspronkelijk was uitgerust met zware kanonnen en een molen. Daarvan resteren nu alleen nog een route met plaquettes en kleine restanten. We lopen deze week langs de denkbeeldige wal die begon bij de Haarlemmerdijk. Het eerste bolwerk was bij het Eerste Marnixplantsoen, waar de skatebowl nu zorgt voor aardig wat drukte. Het plantsoen kwam in 1879 op de plek van het voormalige bolwerk De Palm. Aan de vorm van de kade met de Singelgracht kun je de omtrekken van het bolwerk nog zien.

C. We lopen naar het voormalige Politiebureau Raampoort, op Marnixstraat 148, dat is vernoemd naar de oude stadspoort. Het 19de-eeuwse bureau werd gebouwd in 1888 naar ontwerp van architect Willem Springer met torens en kantelen. Nu zit er de Japanse interieurwinkel Time & Style, voor interieur en dakterras. Verderop ligt brandweerkazerne Hendrik met de gevelsteen die nog verwijst naar de stellingmolen De Victor uit 1685. De heilige St. Victor op de gevelsteen is de beschermheilige van de molenaars.

D. Marnixparking. Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
D. Marnixparking.Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

D. Kunstenaar Joost Grootens ontwierp in 2010 26 plaquettes met de plattegrond van het 19de-eeuwse Amsterdam met daarop de bolwerken en molens. Mimespeler Rob van Reijn initieerde dit idee. Het is een speurtocht op zich die zeker ook voor deze route toepasbaar is.

Via de plaquette van bolwerk Rijk aan het einde van de Rozengracht, lopen we naar de daklozenopvang onder de Europarking en het terras van de Waterkant. Hier stond vroeger bolwerk Nieuwkerk met de Grote Stinkmolen, een zeemleermolen waar schapenvellen werd gelooid met urine. De stinkmolen kreeg een andere naam toen die na 1711 verbouwd werd tot moutmolen.

Het politiebureau aan de Marnixstraat heeft niets van de elegantie van het werk van Springer. Op de gevel zijn drie beelden van Hildo Krop te zien met daarboven twee dichtregels van dichter P.H. van Moerkerken:
’t Gezag dat rust behoedt in stad en staat, waakt rustloos tegen d’onrust van het Kwaad.

E. Bolwerk Osdorp. Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
E. Bolwerk Osdorp.Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

E. Iets verderop hebben stadsarcheologen onder het in 2012 gesloopte bejaardenhuis Bernardus in de Nieuwe Passeerdersstraat 2 de resten blootgelegd van het bolwerk Osdorp uit 1613. Op de plek van het huidige Americainhotel stond vanaf 1663 de Leidsepoort, destijds een van de acht toegangspoorten tot de stad. Deze poort verving de Heiligewegspoort. De toenmalige leiding van de stadsschouwburg eiste dat de houten buitenmuren in 1774 met zaagsel werden gevuld vanwege het lawaai van de poortklokken, die elk kwartier luidden.


F. Gerrit Lamberts’ uitzicht vanaf de Prinsengracht. Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
F. Gerrit Lamberts’ uitzicht vanaf de Prinsengracht.Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

F. Ter hoogte van het Rijksmuseum stond bij de brug vroeger bolwerk Amstelveen. Vanaf de Prinsengracht zag je dus een molen staan die goed is afgebeeld door stadstekenaar Gerrit Lamberts, die vanuit zijn huis op die molen keek.

G. Weteringplantsoen. Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork
G. Weteringplantsoen.Beeld Floor van Spaendonck en Gijs Stork

G. Toen in 1825 de muren werden afgebroken, kreeg de stadswal, de zogenoemde Schans, beplanting. Bij het Weteringplantsoen staat het laatste overblijfsel van deze oude bomen. In andere steden zijn de plantsoenen op de oude stadswal vaak behouden, maar in Amsterdam werd de Schans – die in 1868 voor een deel de naam Weteringschans kreeg – bebouwd. Voor de wandelaars die een uur de tijd hebben, komt nu het moment om om te keren.

H. Voor de wandelaars zonder horloge raden we aan de Singelgracht te blijven volgen om de kazernes in de Sarphatistraat, Muiderpoort en de enige overgebleven bolwerkmolen De Gooyer bij Brouwerij ’t IJ te gaan bekijken en daar te toosten op de vrede.

Floor van Spaendonck en Gijs Stork, Amsterdam door! Gijs & Floor – wandelen met een frisse blik op de stad, ­Uitgeverij Fjord, €22,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden