Plus Achtergrond

Waarom is de gemene juf altijd dik en lelijk?

Jip en Janneke.

De Kinderboekenweek is woensdag begonnen. Schrijfster Manon Sikkel (54) pleit voor meer kleur en diversiteit in kinderboeken.

Als kind, in de jaren zeventig, las ik de boeken over Pippi Langkous. In een tijd dat het voor meisjes helemaal niet zo vanzelfsprekend was dat je net zo veel mocht als jongens, was Pippi mijn held. Mijn heldín. Ze was sterk, onafhankelijk, kon boze mannen van zich afschudden, durfde alles te zeggen en had een kist met gouden munten. Hoewel om mij heen vrouwen nog in traditionele rollen zaten, bood Pippi voor mij zicht op de toekomst. Ik was niet als Pippi, maar ik wilde wel zo worden.

In de jaren daarna werden meisjes in kinderboeken stoerder en dapper, gingen moeders werken, verschenen er meesters die van mannen hielden, juffen die van vrouwen hielden en zaten er kinderen van verschillende kleuren en maten in elke kinderboekenklas. Maar de meeste hoofdpersonen bleven heel erg wit.

Een voorbeeld van een kinder­boek zonder clichématige held of heldin. Heb jij misschien olifant gezien? Beeld RV

Kinderboekenillustratrice Mylo Freeman was een van de eerste kinderboekenmakers die aandacht vroeg voor meer kleur in kinderboeken. En meer diversiteit. En dan niet ­alleen in bijrollen, maar als held van het verhaal. Haar Prinses Arabella is daar een mooi voorbeeld van. Er zijn er gelukkig meer. Het prentenboek Heb jij misschien Olifant gezien? van David Barrow, De duik van Sjoerd Kuyper, ­Katvis van Tjibbe Veldkamp, Een indiaan als jij en ik van Erna Sassen en nog veel meer. Op de website leesmet­andermansogen.nl staan prachtige kinder- en jeugdboeken met kinderen in de hoofdrol die een andere achtergrond hebben dan Jip en Janneke in hun traditionele jarenvijftiggezin. Hoewel een radiojournalist mij er fijntjes op wees dat Jip en Janneke zwart zijn.

Erbij horen

Maar diversiteit gaat niet specifiek over kleur. Het gaat over identiteit. Over dat je als kind, ongeacht wie je bent, hoe je je voelt, wat je denkt en hoe je eruitziet, het idee hebt dat je erbij hoort. En dat je in kinderboeken kinderen tegen­komt aan wie je je kunt spiegelen.

Als kinderboekenambassadeur maak ik me sterk voor meer diversiteit en inclusiviteit in kinderboeken. Een van de voorbeelden die ik altijd aanhaal is de gemene juf in kinderboeken. Die is altijd dik, oud en lelijk. Terwijl de ­lieve juf vrijwel altijd jong, mooi en meestal blond is. Ik vermoed omdat Roald Dahl in de jaren tachtig de norm stelde met zijn gemene juffrouw Bulstronk. Razend grappig natuurlijk, maar onbewust geef je kinderen de boodschap mee dat dik, oud en een pukkel op je neus kenmerken zijn van een slecht karakter.

Om kinderboeken divers en vooral inclusief te maken is het belangrijk om de stereotypen die zo lang in kinderboeken hebben gezeten, los te laten. Ik heb een vriendin die boerin is en dreadlocks heeft. Terwijl boeren in kinderboeken bijna altijd dik en blond zijn, en man. Net als de meeste schippers, brugwachters en burgemeesters. Toen ik een paar jaar geleden in een van mijn boeken over een burgemeester schreef, nam ik de eerste vrouwelijke burgemeester als rolmodel. Ik vroeg Annet Schaap, die de tekeningen maakte, uitdrukkelijk om er een kleine, mollige vrouw op leeftijd van te maken. Want ook dat is een stereotype. Burgemeesters in kinderboeken zijn meestal mannen, en als ze vrouw zijn, zijn ze vaak knap en slank.

Herkenning

Toen Janneke Schotveld een paar jaar geleden het kinderboekenweekgeschenk schreef, voerde ze een bakker op die nu eens niet dik en man was, maar dun en vrouw. Ook haar verhalenbundel Kikkerbilletjes van de koning is een mooi voorbeeld van diversiteit en inclusiviteit. Wanneer in een kinderboek een meisje met een hoofddoek in het verhaal werd gebracht, ging het er vaak om dat ze moslima was. Terwijl haar identiteit ook kan zijn dat ze heel erg van hiphop houdt, of steengoed is in basketbal, om maar iets te noemen.

Kinderen hebben spiegels nodig waarin ze zichzelf herkennen. Maar ook ramen, waardoor ze de wereld vanuit een ander perspectief leren zien. Zo leren ze dat er kinderen zijn met twee vaders, of drie moeders, en dat je die niet ‘mijn vaders’ noemt, maar ‘mijn ouders’. Dat er kinderen zijn in een rolstoel, die niet zielig zijn. Zoals de hoofdpersoon in het Engelse kinderboek De kerstmisaurus. Als je in boeken leest dat jongens met brillen niet altijd slim ­hoeven te zijn, meisjes met rood haar niet dom en dikke kinderen niet lui, dan is dat een grote stap voorwaarts naar een inclusieve maatschappij. Het maakt niet uit wat je gelooft, van wie je houdt en of je als jongen je teennagels rood wilt lakken of met poppen wil spelen. Iedereen hoort erbij.

Het thema van deze kinderboekenweek, Reis mee!, leent zich uitstekend voor reizen naar andere landen en andere culturen. Illustratrice Natascha Stenvert tekende in het prentenboek van de Kinderboekenweek twee kleine astronauten. Een ervan is gelukkig een meisje. En donker. Een mooi begin om de aarde vanuit de ruimte te verkennen. Want, zoals Multatuli zei: ‘Vanaf de maan gezien zijn we allen even groot.’

Prijs voor culturele diversiteit

In Nederland wordt elke twee jaar de Jenny Smelik/IBBY-prijs uitgereikt. Deze is voor schrijvers en illustratoren van kinder- en jeugdboeken waarin positieve aandacht is voor verschillende culturen. De vorige kinderboeken­ambassadeur, Hans Hagen, won de prijs vijf jaar geleden met Philip Hopman voor hun boek Het hanen­gevecht.

Eerder wonnen Edward van de Vendel en Anoush Elman de prijs voor De gelukvinder en vorig jaar won het boek Arabische sprookjes van Rodaan Al Galidi en Geertje Aalders.

Stuk voor stuk boeken waarin kinde­ren spiegels en ramen vinden. Boeken waarin kinde­ren zien dat de wereld groot en divers is.

Meer titels:
ibby-nederland.nl
leesmetandermansogen.nl
kinderboekenambassadeur.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden