PlusInterview

Waar ben je als je er even niet bent?

Vanuit een intiem verslag van haar onderzoek naar absences, korte momenten van afwezigheid, raakt Maartje Nevejan in haar documentaire Ik ben er even niet aan een veel groter onderwerp: het menselijk bewustzijn.

Filmmaker Nevejan: de menselijke binnenwereld vatten lukt niet met wetenschap alleen.’

Waar ben je als je er niet bent? Waar ga je heen als je afgeleid bent of zelfs even helemaal van de wereld? Dat laatste gebeurt mensen die lijden aan absence-epilepsie geregeld. Filmmaker Maartje Nevejan had de aandoening als kind en ook haar zoon Abel lijdt eraan. Momentjes van kortsluiting waarin iemand even op pauze lijkt te staan, even weg is.

De wetenschap ging er altijd van uit dat er in die momenten van kortsluiting geen bewustzijn kon zijn. Maar Nevejan had wel degelijk herinneringen aan haar absences. En als kind zag Abel eens een kunstwerk waarvan hij zei: zo voelt het als ik er niet ben. Hoe kunnen ergens herinneringen en emoties aan vastzitten, als er geen bewustzijn is om die vast te leggen?

Zo werd die ene even simpele als intrigerende vraag het uitgangspunt en de titel voor een wetenschappelijk en artistiek onderzoek: ‘If you’re not there, where are you?’ Nevejan koppelde tien kinderen en jongeren (onder wie haar inmiddels volwassen zoon) aan kunstenaars, die samen met hen zochten naar manieren om de ervaring van hun afwezigheid te vangen in een kunstwerk. “We wisten dat dat misschien wel onmogelijk was,” legt Nevejan uit. “Maar het ging om de poging die verhalen naar buiten te brengen. Want tot nu toe hebben ze opgesloten gezeten, omdat iedereen zei: het bestaat niet.”

De resulterende werken zijn vanaf volgende week in Amsterdam te zien in de tentoonstelling Mapping the Experience in Beautiful Distress House op het NDSM-terrein. Vrijwel tegelijkertijd gaat deze week Nevejans documentaire Ik ben er even niet in première, een intrigerend persoonlijk verslag van dat onderzoek.

Het diepste zwart

De vraag die haar project zijn overkoepelende titel geeft, heeft flink wat deuren geopend, vertelt Nevejan in haar kantoor op een steenworp van Amsterdam Centraal. De deuren van neurowetenschappers die aanhaakten bij het onderzoek, bijvoorbeeld. Maar ook die van de studio van de legendarische kunstenaar Anish Kapoor, waar Nevejan zelfs een voorproefje kreeg op enkele werken die hij maakte met het beruchte Vantablack, een materiaal in het diepst mogelijke zwart.

“Toen ik ooit zijn werk Descent Into Limbo zag, had ik al het gevoel: dit doet precies wat die absences vroeger bij me deden. Maar ja, hij is nogal beroemd, dus hij leek me onbereikbaar. Ik heb hem toch maar ge-e-maild, een kort bericht dat eindigde met die vraag: If you’re not there, where are you? En binnen een dag kreeg ik antwoord: Come to my studio right now. Hij ging áán op die vraag.”

Maartje Nevejan.Beeld Jean Counet

Zo kreeg Kapoor een prominente bijrol in Ik ben er even niet. Maar minstens zo belangrijk zijn de jongeren, de kunstenaars die hun absences proberen te vangen, de wetenschappers die daarop reflecteren, en zelfs Nevejans moeder en zus. Veel meer dan een simpel verslag van het onderzoek, is de film in feite Nevejans eigen poging haar absence-ervaringen om te zetten in kunst. “Dat is een heel lange puzzel geweest,” zegt ze. “Niet een film over absences, maar de ervaring van een absence aan het publiek geven. Het begint als een gewone documentaire, en langzaam word je erin gezogen.”

Binnenwereld

Gaandeweg maakt Ik ben er even niet ook duidelijk hoeveel het kan opleveren wanneer kunst en wetenschap samen optrekken en naar hetzelfde onderwerp kijken. “Ik denk ook dat we dat nodig hebben, als we deze eeuw de menselijke binnenwereld in kaart willen brengen. Waar zit ons bewustzijn? Daar mocht het in de wetenschap nooit over gaan, maar nu wordt het toch een beetje een onderwerp. Dat kún je niet met wetenschap alleen doen. Kunst heeft duizenden jaren ervaring met het onzichtbare zichtbaar maken, met proberen naar buiten te brengen wat in je zit.”

Inmiddels wordt de researchfilm die Nevejan naast haar meer artistieke documentaire maakte, gebruikt op zorgopleidingen. En zijn er gesprekken met een Londens kinderziekenhuis dat een vergelijkbaar project wil opzetten. “Dat ziekenhuis hoopt door met kunstenaars te werken een andere manier te vinden waarop kinderen die deze ziekte hebben zich kunnen uiten. Deze vorm van epilepsie wordt vaak verborgen gehouden – je ziet het niet, dus je kunt doen alsof. Maar dat is heel eenzaam, veel kinderen worden daar depressief van.”

Ook haar eigen onderzoek gaat gewoon door, al zijn de tentoonstelling en de film (plus een boek en een virtualrealitywerk) nu klaar. “Want ik heb natuurlijk nog lang geen antwoord op die vraag” zegt Nevejan lachend. “Behalve dat we erachter zijn gekomen dat ‘waar iemand is’ voor iedereen anders kan zijn. Iedereen heeft zijn eigen wereld. Er zijn wel elementen die bij iedereen terugkomen, maar uiteindelijk bouw je je eigen universumpje.”

Te zien in De Balie, Eye, Het Ketelhuis

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden