Plus Achtergrond

Van vliegschaamte tot Netflixschaamte: niks mis mee

Vliegschaamte, klimaatschaamte, meer-dan-twee-kinderenschaamte en Netflixschaamte: we generen ons wat af. En daar is niks mis mee.

Beeld Studio Sander Plug

Schaamte? Frank heeft er, vier maanden nadat hij incheckte bij een afkickkliniek vanwege zijn verslaving aan drank, drugs en wat eigenlijk niet, stukken minder last van. Shame dies on exposure, heeft hij daar geleerd en ondervonden. “Je denkt eerst: als men zou weten hoe ik echt ben, zou ik me nergens meer kunnen vertonen. Tot je stukje bij beetje gaat delen. Dan blijken de schaamtevolste ­ervaringen tot je verbazing herkenning bij anderen op te roepen. Vanaf dat moment deel je diezelfde en soortgelijke ervaringen steeds makkelijker. Schaamte foetsie.”

In de kliniek was hij onder gelijkgestemden. Weer thuis merkte Frank dat dezelfde eerlijkheid hem goed van pas komt. “Niet iedereen hoeft alles te weten, maar als het ter sprake komt, mag iedereen de waarheid horen. Anders moet ik gaan onthouden tegen wie ik wat heb gezegd. Veel te veel gedoe. Mensen zijn bang om afgekeurd te worden als ze kwetsbare dingen delen. Ik ben door nog niemand afgekeurd nadat ik mijn verhaal vertelde.”

Van de talloze zaken waarvoor iemand zich zou kunnen schamen, is verslaving er een. Een stukje spinazie tussen je tanden is ook niet leuk. Schaamte bestaat in een eindeloze wisselwerking tussen opvattingen, normen en overtuigingen die verschillen per cultuur, land, groep of individu en beweegt met die sociale constructies mee door de tijd. Wat constant is, is de angst voor afwijzing die eraan ten grondslag ligt. Van giechelen om iets wat awkward is, zoals uw tienerdochter het noemt, tot lijden waarin iemand geen uitweg meer ziet.

Ieder mens heeft ermee te maken. Schrijver Arnon Grunberg, onlangs bij de EO in een programma over het onderwerp, benoemde het als volgt: “Ik denk dat je geen sociaal wezen kunt zijn zonder schaamte. Een mens zonder schaamte is een wezen dat sociale intelligentie mist.”

Lange zwembroek

‘Vliegschaamte’ was eind vorig jaar een van de achttien woorden op de shortlist van de Dikke Van Dale die kans maakten om Woord van het Jaar te worden. De term legde het af tegen ‘blokkeerfries’, maar de – veronderstelde – schaamte duurt voort. Hij heeft gezelschap van andere nieuwerwetse schaamtes. Zo is er, een beetje in het verlengde van vliegschaamte, ook sprake van klimaatschaamte en meer-dan-twee-kinderenschaamte. Netflix-schaamte is er een uit de categorie guilty pleasures: die serie waar je stiekem graag naar kijkt maar waarvan je liever niet hebt dat een ander dat weet.

Filosoof en publicist Coen Simons houdt zich al een jaar of tien met het onderwerp schaamte bezig en publiceert er volgend jaar een lijvig boek over. Het begrip vliegschaamte geeft wat hem betreft uitdrukking aan een van de functies van schaamte. Namelijk: weten wat de norm is, en weten wanneer je daarvan afwijkt. Simons: “Tegelijk wordt er door het te benoemen eigenlijk ook al aan gemorreld, het wordt bespreekbaar. Ik zag laatst een damesblad waarin iets stond over vliegschaamte: ‘Ibiza, daar kun je alleen met het vliegtuig komen’, zei iemand. Hoe schaamteloos het ook klinkt, het is toch een vorm van schroomvalligheid. Als je echt schaamteloos bent, heb je er lak aan. Dit was een verantwoording.”

Of vliegschaamte doorzet, valt te bezien. Minder modieuze, concretere vormen van schaamte zijn al jaren aan een gestage opmars bezig. “Jongens dragen weer zwembroeken tot onder de knie en daar doen ze dan ook nog een onderbroek onder,” zei psychiater Frank Koerselman eerder in deze krant. “En naakt douchen is er ook niet meer bij. Preutsheid is seksuele schaamte en die is full-blown terug.” Of, zoals de Volkskrant enkele weken geleden een veelgelezen stuk nog kopte: ‘Topless zonnen op het strand: waar zijn de blote borsten gebleven?’

Courgette in beeld

Wie door het aanbod op tv zapt, zou deze nieuwe preutsheid niet direct vermoeden. De trend die werd ingezet in de eerste seizoenen van Big Brother (‘Ik zeg gewoon wat ik denk’ was veelvuldig te horen voor, tijdens en na een potje bekvechten) heeft zich doorontwikkeld tot een eindeloze reeks exhibitionistische formats. Schaamteloos bevallen we op tv met BN’ers, we spuiten en slikken wat af en we daten naakt op het strand, al dan niet met een vip. En we vinden er wat van op Twitter.

Toch is al dat bloot op de buis braver dan vroeger, stelt tv-deskundige Bert van der Veer in een artikel over naakt op tv in Trouw. Hij noemt als voorbeeld het jongeren­programma Je ziet maar van de Vara uit de jaren tachtig. Bij een item over soa’s wordt vol ingezoomd op de vagina van de jonge vrouw die zich laat testen, ook de jonge man met zijn druiper komt frontaal in beeld. Van der Veer: “Dat wordt nu écht niet meer uitgezonden. Ik schrok me een hoedje, toen het fragment bij Pauw voorbijkwam en ik op tv zag hoe een wattenstaafje de plasbuis inging. In de voorlichtingsprogramma’s van nu wordt veel gepraat over seksualiteit, erecties en standjes, maar daadwerkelijk bloot komt niet zo gek veel voorbij. En al helemaal geen close-up van een penis of vagina, stel je voor, daar zijn we veel te preuts voor geworden.”

Het internet dan. Daar bepalen we zelf de regels, toch? ‘Vrouwen poepen ook’ is de titel van een recente upload van de bekende ‘seksvlogger’ Linda de Munck, met haar kanaal goed voor bijna 67.000 abonnees op YouTube. Maar bij het volgende item, ‘Aftrektips van Mandy Ronda’, is vanaf de eerste seconde een courgette in beeld. Een echte piemel mag natuurlijk niet van YouTube. Van Instagram en Facebook overigens ook niet.

Is de nieuwe preutsheid te linken aan deze relatief nieuwe media? De invloedrijke platforms gelden misschien als de ultieme loop-maar-leegvrijplaatsen waar iedereen alles met deelt met wie dan ook. Maar als het gaat om naakt zijn de beperkingen strikt: één (vrouwen)tepel in beeld en je ligt eraf. Twitter uitgezonderd, daar mag bijna alles.

De platforms verdedigen hun beleid door erop te wijzen dat ze wereldwijd verschillende community’s bedienen, met heel verschillende opvattingen over wat wel of niet acceptabel is. Maar in plaats van schaamteloosheid werken de grotere online spelers zo wellicht eerder schaamte in de hand.

“De samenleving is veel meer dan vroeger versplinterd in kleine subcultuurtjes en bubbels met eigen mores en ­eigen schaamte,” zegt filosoof Simons. “Tussen die subcultuurtjes is veel interactie. Dat levert het gevoel op dat er tegelijkertijd zowel meer schaamte als meer schaamteloosheid is. Aristoteles zei al dat schaamte een van de belangrijkste middelen is die de mens ter beschikking heeft in het contact met elkaar. Het is een mogelijkheid om iets voor het voetlicht te brengen. Het voelt alsof wij schaamte afleggen, want het ongemak wordt minder en we zetten ons over iets heen. Dat is helaas nogal van deze tijd: we doen alsof alle ongemakkelijke gevoelens geen functie hebben of vermeden moeten worden.”

Alle gevoelens, de gemakkelijke en de ongemakkelijke, hebben juist hebben voortdurend functies, zegt Simons. “Ongemak is maar een deel van de schaamte. Doordat we gepreoccupeerd zijn door dat ongemak, vergeten we dat schaamte een goede functie heeft.”

Contact door schaamte

Dat schaamte een manier is om contact te maken, ondervond Frank de allereerste keer dat hij plompverloren opbiechtte dat hij een drankprobleem had – aan een buurvrouw die liep te klooien met een boompje dat haar balkon op moest.

Frank: “Regelmatig iets doen voor een ander zonder dat je er iets voor terugverlangt is een onderdeel van het herstelprogramma. Ik bood dus aan te helpen, het werd nogal een karwei. Een paar uur daarna hing de buurvrouw uit het raam. Ze had iets voor me, riep ze. Een grote doos van een slijterij met drank. Alsjeblieft. Ik zei: ‘Sorry, dat kan ik niet aannemen, ik ben alcoholist. Als ik ga drinken, bel ik vanavond de dealer. Dat loopt helemaal uit de hand.’”

In plaats van het pakket aan te nemen, nodigde hij haar uit op zijn balkon, waar ze gezellig een praatje hebben gemaakt. Frank: “En nu weet ik dus hoe ze heet. Als ik die flessen had aangenomen, had ik dankjewel gezegd en was ik deze ervaring misgelopen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden