PlusReportage

Ukrainian Freedom Orchestra-pianist Anna Fedorova: ‘De eerste weken na de invasie heb ik geen piano aangeraakt’

De Oekraïense pianist Anna Fedorova (32), die in Amsterdam woont, soleert bij het Ukrainian Freedom Orchestra. Donderdag speelt het gezelschap in het Concertgebouw. We kijken mee met de repetities voor de wereldtournee. ‘Muziek biedt naast schoonheid ook hoop en vrede.’

Frederike Berntsen
Anna Fedorova met het Ukrainian Freedom Orchestra
 Beeld Krzysztof Bielinski
Anna Fedorova met het Ukrainian Freedom OrchestraBeeld Krzysztof Bielinski

Buiten vallen de mussen van het dak, binnen speelt een orkest dat net een halve dag bestaat het vuur uit de sloffen. Het Ukrainian Freedom Orchestra heeft zijn tenten opgeslagen in Warschau. Teatr Wielki, de thuisbasis van de Poolse Nationale Opera, is de komende weken het repetitiehonk van de musici.

Het is zomervakantie, ook voor de opera. In de zaal aan het zonovergoten plein Plac Teatralny liggen katoenen lappen, zelfs de parterrevloer is bedekt met meters satijnachtig doek. Op het podium bedrijvigheid alom. Uit verschillende orkesten in de wereld zijn Oekraïense musici samengekomen. Ze repeteren een uitgebreid programma waarmee ze op reis gaan door Europa en Amerika. Om solidariteit te tonen met hun landgenoten, in een orkest dat symbool staat voor de culturele rijkdom van Oekraïne. Op 11 augustus zijn ze te horen in het Amsterdamse Concertgebouw.

Initiatiefnemer is de Canadees-Oekraïense dirigent Keri-Lynn Wilson. “Is de fluit te horen?” vraagt Wilson over haar schouder naar achter. “Kan iets luider,” roept een assistent vanuit de zaal. Zorgvuldig werken de voornamelijk jonge musici aan de balans in Dvoráks Negende symfonie, die de ondertitel ‘Uit de nieuwe wereld’ draagt.

In de war

Toen Rusland op 24 februari Oekraïne binnenviel, had Wilson de mooiste producties in haar agenda staan. Ze was in Europa, leidde repetities en verzorgde prachtige concerten, allemaal in vrijheid. “Dat voelt verschrikkelijk, zo’n luxe terwijl je weet dat in een ander deel van Europa mensen vechten voor hun leven”, vertelt ze even later. “Je speelt het Oekraïense volkslied voor aanvang van een concert, en dan? Als dirigent breng je mensen samen, daar wilde ik iets mee. Er zijn zoveel musici op de vlucht geslagen die nu niet kunnen spelen. Het idee van een Oekraïens orkest werd geboren.”

De Metropolitan Opera in New York en de Polish National Opera sloegen de handen ineen om dit project mogelijk te maken. Het lijkt symbolisch dat de repetities voor aanvang van de wereldtournee plaatsvinden in Warschau. Polen is, net als Oekraïne nu, veelvuldig belegerd door Rusland. In het tsaristische Rusland overheerste de visie dat Polen geen zelfstandig bestaansrecht had. Hetzelfde Groot-Russische concept heeft Poetin ertoe gebracht Oekraïne binnen te vallen.

Als dank aan Polen voor deze samenwerking staat het Tweede pianoconcert van Chopin op het programma. “Het leven van Chopin, een Pool, was turbulent,” zegt de Oekraïense pianist Anna Fedorova. “Ook hij vluchtte voor de Russen.” Fedorova soleert tijdens de tournee. Ze woont in Amsterdam en met sommige musici van het Ukrainian Freedom Orchestra speelt ze al van jongs af aan. Sinds het begin van de oorlog zet ze zich onvermoeibaar in voor familie en kennissen en voor vluchtelingen. Haar bijdrage aan vele – al dan niet zelf georganiseerde – concerten is royaal. Zo was ze, samen met de Russische cellist Maya Fridman, organisator van een benefietconcert voor Oekraïne op 6 maart in een uitverkocht Concertgebouw. Een beladen avond.

“Nadat de bombardementen waren begonnen, veranderde mijn leven, veranderde de wereld,” zegt Fedorova. Haar ouders waren vlak daarvoor in Nederland aangekomen; het werd te riskant om te blijven. “De eerste weken na 24 februari, de dag van de invasie, heb ik geen piano aangeraakt. Ik was in alle staten en fysiek en emotioneel in de war. Tot het besef kwam dat ik iets moest doen. Het benefietconcert in het Concertgebouw was een van de eerste initiatieven.” Er speelden veel Oekraïense musici mee. “We waren in de zaal verenigd met gelijkgestemden.”

“Sindsdien voelt muziek als een reddingsboei die me behoedt voor wegzinken in het duister,” zegt Fedorova. “Het gevoel van onzekerheid is vreselijk. Eerst denk je nog: er komen onderhandelingen, op een of andere manier komt het goed. Maar deze oorlog lijkt een eindeloze, slepende en ellendige affaire te worden. Ik heb het afgelopen halfjaar grijze haren gekregen van de stress. Muziek biedt naast schoonheid ook hoop en vrede. Dat is de reden dat ik nog functioneer.”

“In deze oorlogssituatie is het gemakkelijk het geloof in de kracht van het leven te verliezen. Optimisme verdwijnt als sneeuw voor de zon. Mensen die vluchten, elders op onbekend terrein iets moeten opbouwen, je kunt het je niet voorstellen. Muziek geeft een boost.”

De tournee van het Ukrainian Freedom Orchestra straalt kracht en solidariteit uit, zegt Fedorova, en heeft een belangrijke boodschap: de wereld niet laten vergeten wat er aan de hand is. “In het Westen gaan we gewoon door met ons leven, de oorlog in Oekraïne is al geen voorpaginanieuws meer. Zo is de menselijke natuur.” Met nadruk: “Maar we moeten ons blijven realiseren dat er een oorlog woedt.”

Vlammend betoog

Het kwik blijft stijgen in Warschau. Schaduw is te vinden onder een boom, ook in het Lazienki Park, waar het gigantische en dandyeske beeld van Chopin omgeven is door bloeiende perken. Een wandeling gaat langs een enkel stadspaleis en panden met gekleurde gevels. In de verte glimmende hoogbouw.

De musici werken onverstoorbaar door. Naast Dvorák en Chopin staat ook Silvestrov op de lessenaars. De droge akoestiek laat het betgin van diens Zevende symfonie niet minder onheilspellend klinken. Keri-Lynn Wilson, vlotte blonde paardenstaart, is gekleed in losjes vallend zwierig zwart dat geen dirigeergebaar in de weg zit. Vriendelijk maar kordaat geeft ze aanwijzingen, in het Oekraïens en het Engels. Na een sprong van de bok is ze in een paar passen achter in de zaal, haar oren tasten af wat beter kan.

Het slot van de symfonie in de schemer van de grijs getinte zaal: het koper blaast zonder klank te maken. “Alsof ze hun laatste adem uitblazen: een hommage aan onze broeders en zusters die stierven in de strijd,” zegt de dirigent. “De muziek op het programma is welbewust gekozen. Ik wilde de Oekraïense cultuur laten horen met de beste hedendaagse Oekraïense componist van dit moment: Valentin Silvestrov. Zijn werk is krachtig en aangrijpend. In deze symfonie zitten levendige uitbarstingen en prachtige nostalgische melodieën. Stel je voor: Silvestrov is 84 jaar en moest vluchten, nu verblijft hij in Berlijn.”

En zo heeft ieder zijn eigen verhaal. Een van de hoornisten in het Ukrainian Freedom Orchestra is Dmytro Mytchenko. Hij was al gewend geraakt aan het waarschuwingsalarm in zijn woonplaats Kiev, laat hij backstage weten, en gewekt worden door het geluid van bommen in de verte. Of fagottist Mark Kreshchenskyi: hij vertrok na acht jaar uit het Sint-Petersburgs Filharmonisch Orkest, een topbaan. Met een glimlach op het podium blijven zitten en doorspelen terwijl zijn ouders in Oekraïne door landgenoten van zijn collega’s werden aangevallen, dat was geen optie. “Ik heb direct mijn contract opgezegd,” vertelt hij. “Daar hoefde ik nog geen seconde over na te denken. Ik zie wel wat de toekomst me brengt.”

De eerste zorg van Kreshchenskyi is dat er mensen in nood zijn, hij is niet bezig met wel of geen werk hebben. “Luister,” zegt de tanige jongeman, en hij pakt zijn dagboekje erbij. “Dit schreef ik vanmorgen: Wat we hier nu doen met dit orkest is meer dan zomaar genieten van de schoonheid van de muziek en de luisteraars straks een mooi concert bezorgen. De wereld raakt gewend aan de oorlog. We moeten iedereen vertellen dat die nog steeds gaande is. De Oekraïners vechten niet alleen voor ons land, maar voor de vrijheid, overal. De Russische wereld is ziek. Dat besef móét doordringen.”

Net zo vlammend als zijn betoog klinken de noten van deze fagottist in het orkest. Voor musici die elkaar net pas hebben leren kennen, loopt een en ander gesmeerd. Natuurlijk, als ensemble moet je groeien, je samenspel polijsten, maar toch. De spelers willen symbool staan voor de artistieke rijkdom van Oekraïne, ze stralen trots uit.

Even is het stil, totdat het warme geluid van een lyrisch cellolijntje opstijgt uit het orkest. Klanken om van te smullen, vinden ook de collega-musici. Een spontaan applaus en getik van strijkstokken op lessenaars: “Bravo!”

Ukrainian Freedom Orchestra
Donderdag 11 augustus, Concertgebouw

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden