PlusReportage

Uit de poldergrond gestampt – het ontstaan van Almere in vogelvlucht

null Beeld Bart Hofmeester
Beeld Bart Hofmeester

Van net drooggelegde polderblubber tot achtste stad van Nederland. Almere vanuit de wolken toont de stormachtige ontstaansgeschiedenis van Amsterdams belangrijkste overloopgemeente in vogelvlucht.

Edo Dijksterhuis

Op de allereerste foto van Almere, genomen in 1967, is voornamelijk water te zien. Dat water wordt doorsneden door een 70 kilometer lange polderdijk met halver­­­wege een werkeiland waar vier enorme tanks op staan. De diesel die erin zit laat het grootste gemaal van Europa dag en nacht draaien. In acht maanden tijd wordt meer dan een miljard kubieke meter water van de ene kant van de dijk naar de andere gepompt. In mei 1968 is de bodem zichtbaar van het zuidelijk deel van Nederlands nieuwste provincie: Flevoland.

De ‘geboortefoto’ van Almere werd gemaakt door Bart Hofmeester, een pionier van de luchtfotografie. Hij maakte gemiddeld 850 vlieguren per jaar, vaak met zijn technische camera half uit het geopende raam van een Cessna, waardoor hij permanent verkouden was. Veel van zijn vluchten gingen van Rotterdam via het IJsselmeer naar Groningen en na een tankbeurt weer terug via een andere route boven water en polders. “Ik heb Nederland zien groeien onder mijn vingers,” zei hij ooit in een interview. En dat gold helemaal voor Almere, dat inmiddels te boek staat als achtste stad van ons land en zeker nog zal stijgen in de rangorde.

In acht maanden pompt een gemaal de nieuwste Nederlandse provincie droog.  Beeld Bart Hofmeester
In acht maanden pompt een gemaal de nieuwste Nederlandse provincie droog.Beeld Bart Hofmeester

Jaren na Hofmeesters overlijden in 2001 stuitte Michel Langendijk op zijn archief. Een selectie van wat hij aantrof heeft hij nu gebundeld in het boek Almere vanuit de wolken. In de opeenvolging van foto’s, eerst zwart-wit en later in kleur, zie je de stad stapje voor stapje groeien. Toevoeging van recente luchtfoto’s door Roel Dijkstra maakt het mogelijk toen en nu te vergelijken en je te verbazen over hoe systematisch Almere uit de grond is gestampt.

Sneeuwfoto

De eerste jaren na de inpoldering is het een blubberige bedoening op de plek waar nu 220.000 mensen wonen. Er wordt een fijnmazig netwerk van slootjes aangelegd om het nieuwe land verder te laten opdrogen. Geel is de dominante kleur uit die jaren, van de vele hectares koolzaad dat er is ingezaaid. Alles is recht en hoekig, het bovenaanzicht van de vlakte is zo abstract als een late Mondriaan.

In 1975 is het eerste permanente gebouw een feit: de telefooncentrale op het latere bedrijventerrein De Paal. De monteur van de PTT woont samen met een politieman, een paar medewerkers van de GGD en hun gezinnen als kwartiermakers in een tijdelijk hofje dat Het Bivak heet en op een sneeuwfoto onwillekeurig doet denken aan de barre winter die ontdekkingsreiziger Willem Barentsz in de 16de eeuw doorbracht op Nova Zembla. Dit is het onversneden pioniersleven, alleen de ijsberen ontbreken.

In 1976 ligt het opgespoten zand klaar voor de jachthaven van Almere Haven. Achter de Gooimeerdijk groeit het piepjonge Beginbos als groene beschutting voor de eerste polderbewoners.  Beeld Bart Hofmeester / AeroCamera
In 1976 ligt het opgespoten zand klaar voor de jachthaven van Almere Haven. Achter de Gooimeerdijk groeit het piepjonge Beginbos als groene beschutting voor de eerste polderbewoners.Beeld Bart Hofmeester / AeroCamera

Maar de bewoners van de voorpost zitten niet heel lang alleen. Verderop wordt de eerste woonwijk van Almere gebouwd, een magneet voor Amsterdammers die in die jaren en masse de verpauperde stad verlaten. Ze krijgen er dorpse kleinschaligheid voor terug. Almere Haven, zoals het eerste stadsdeel wordt genoemd, is gemodelleerd naar IJsselmeerstadjes als Edam en Harderwijk. De straatjes zijn smal en kronkelig, de bebouwing nooit hoger dan drie lagen. Dit is de tijd van de zogenaamde bloemkoolwijken, aaneenschakelingen van hofjes, paden en weggetjes die altijd lijken te eindigen in een cul-de-sac. Het soort groeikernen dat planologen bedachten voor teleurgestelde stedelingen die ‘buiten’ wilden wonen, aangeharkte landelijkheid van de tekentafel.

Almere is van meet af aan ontworpen als polynucleaire gemeente, een stad met meerdere kernen, en de stadsdelen die in de daaropvolgende decennia zijn neergezet weerspiegelen de wensen en modes van hun bouwtijd. Na Haven met zijn knusse jarenzeventiggevoel wordt in Almere Stad gekozen voor een heel andere schaal. De gebouwen zijn hier groter en stoerder, de wegen rechter en breder, de bevolkingsdichtheid behoorlijk veel hoger. Met ruim 120.000 woningen herbergt dit stadsdeel verreweg de meeste inwoners.

Zielloos

Die bouwexplosie is ook wel nodig. Begin jaren tachtig heerst in Nederland – en zeker in Amsterdam – een woningnood die in omvang lijkt op de huidige. En dus gaan de planologen van Almere bij de bouw van het volgende stadsdeel nog efficiënter te werk. De naam Buiten roept een idyllisch beeld op, maar het grid met uniform ogende rijtjeshuizen doet zakelijk en een beetje zielloos aan. Almere slaagt er echter wel in om in korte tijd drieduizend panden per jaar aan het woonbestand toe te voegen.

De Rooie Donders van architect Liesbeth van der Pol behoren tot de meest in het oog springende iconen uit het architectonisch kwartetspel dat de trotse gemeente begin deze eeuw uitgeeft bij wijze van city marketing. Ze lijken op graan­silo’s en markeren de overgang tussen laagbouwwijk en polder. Met de bouw van twintig woontorens in Poort krijgt Almere in de daaropvolgende jaren een echt stedelijke skyline.

Almere ­Ce­ntrum aan de overkant van het Weerwater, 2020.  Beeld Roel Dijkstra
Almere ­Ce­ntrum aan de overkant van het Weerwater, 2020.Beeld Roel Dijkstra

In hun slagschaduw is ruimte voor zelfbouw, een fenomeen dat de afgelopen twintig jaar in opkomst is. Het allernieuwste stadsdeel van Almere, opgezet in de kredietcrisis toen projectontwikkelaars even stillagen en de gemeente zich op particulieren richtte, is zelfs helemaal op deze leest geschoeid. Sommige zelfbouwers kiezen voor fantasieloze cataloguswoningen, maar er worden ook bijzondere bouwsels gerealiseerd. Zoals het ronddraaiende huis van kunstenaar Joost Conijn dat optimaal gebruik maakt van de zon en daardoor minimaal stroom verbruikt.

Alles aan Almere is ontworpen en doordacht, maar dat betekent niet dat ook alles succesvol is. De bouw van een stadskasteel, een poging om de jongste stad van Nederland een zweem van historie te verlenen, wordt halverwege gestaakt. De ruïne is nu een populaire plek voor graffitikunstenaars. En kantorencomplex De Beurs is vorig jaar zonder pardon gesloopt, ondanks de architectonische waarde van het gebouw als voorbeeld van brutalistisch bouwen.

Tussen de Lage Vaart, links, en de Hoge Vaart zal Almere Stad verrijzen. In 1992 ligt er alleen nog de spoorlijn en, onderaan, de Vrijheidsdreef. Beeld Bart Hofmeester
Tussen de Lage Vaart, links, en de Hoge Vaart zal Almere Stad verrijzen. In 1992 ligt er alleen nog de spoorlijn en, onderaan, de Vrijheidsdreef.Beeld Bart Hofmeester

Heen en weer springend tussen de oude en nieuwe luchtfoto’s in Almere vanuit de wolken zie je hoe het stadhuis, dat eerst wat verloren aan de rand van de bebouwde kom bungelt, inmiddels in het stadshart ligt. Steeds meer steen en beton wordt doorsneden door gescheiden busbanen en fietspaden, een slim systeem dat autogebruik ontmoedigt. En de toekomstige uitbreiding van Almere is ook al zichtbaar. Het nu nog landelijke Pampus staat op de nominatie uit te groeien tot volgende woonkern, waarmee Almere langzaam maar zeker tegen het Amsterdamse IJburg aangroeit en van overloopgemeente verandert in een directe buur.

Almere vanuit de wolken: Luchtfoto’s 1964-2021, Uitgeverij Watermerk, €39,95

De nieuwe provincie vanuit de richting Muiderberg. Beeld Roel Dijkstra
De nieuwe provincie vanuit de richting Muiderberg.Beeld Roel Dijkstra
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden