Tafereel (Kabul Mohamed en dochter Gala) olieverf op doek, 1971, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Plus Interview

Schatkist vol werken van Aat Veldhoen in Museum Kranenburgh

Tafereel (Kabul Mohamed en dochter Gala) olieverf op doek, 1971, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Beeld Aat Veldhoen

De schatkist van Aat Veldhoen gaat open in Museum Kranenburgh. De werken komen uit musea, een ziekenhuishal en werden zelfs weggeplukt uit de kelder en boven de bank. Dochter Venus Veldhoen (50) stelde de tentoonstelling mede samen. ‘De laatste keer dat ik Aatje zag, fotografeerde ik hem.’

Venus Veldhoen ontvangt in haar huis in de Jordaan, vlak bij de Noordermarkt. In de gang, in de keuken, in de woonkamer: overal hangen werken van haar vader Aat Veldhoen, die op 9 december 2018 op 84-jarige leeftijd overleed. Een prachtige tekening van Venus als klein kind, van haar zoontje voor op de fiets, en een groot schilderij met feestende mensen op de overloop. In de woonkamer hangt een van de rotaprenten die Veldhoen en antirookmagiër Robert Jasper Grootveld in 1964 vanuit een bakfiets verkochten voor drie gulden, en die talloze Amsterdammers in die tijd aan de muur prikten. 

Op die plek boven de bank hing tot een paar dagen geleden een ander werk, maar dat is overgebracht naar Bergen voor de komende tentoonstelling. En dat is best even wennen, Venus Veldhoen is aan het schilderij gehecht. “Het is een ongelofelijk drukke tijd,” zegt ze. “De werken van mijn vader zitten in de collecties van Het Rembrandthuis, het Rijksmuseum, het Stedelijk Museum, en bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in Rijswijk, en hangen natuurlijk bij de familie. Dat komt allemaal samen in de tentoonstelling. Daar in Bergen kan iedereen zien wat voor een schatkist mijn vader had, wat voor een veelzijdig kunstenaar hij is geweest. Het is een tentoonstelling die gaat over leven en dood, geboorte, lust, angst, liefde – het gaat over het leven zelf.”

De grootste verrassing die te zien zal zijn? Venus Veldhoen: “De polaroidfoto’s die vlak voor mijn vaders dood zijn aangekocht door het Rijks. Die foto’s zijn nooit eerder te zien geweest. Toen ik ze in het museum ging bekijken, moest ik witte handschoentjes aan. Dat was wel een beetje raar. Ze lagen vroeger bij ons thuis in dozen, duizenden zijn het er.”

Polaroids van het gezin Veldhoen, begin jaren zeventig, collectie Rijksmuseum Amsterdam. Beeld Aat Veldhoen

En het mooiste werk? “Het schilderij van mijn moeder met mijn zus Gala als klein kind op de rug gezien terwijl ze uitkijken over een arcadisch berglandschap. Dat is een enorm schilderij, gemaakt op het hoogtepunt van de flowerpower dat al jaren in de grote hal van het AMC hangt. Elke keer als we mijn vader bezochten tijdens zijn laatste dagen liepen we onder dat doek door. Dat was heel bijzonder.”

Het idee voor de tentoonstelling is afkomstig van Koos Breukel (57), een van de oprichters van de Dutch National Portrait Gallery, een initiatief dat pleit voor het realiseren van een museum gewijd aan het portret, naar analogie van de National Portrait Gallery in Londen. Tot nu toe is er nog geen gebouw gevonden, maar is het een rondreizend pop-upmuseum.

Polaroids van het gezin Veldhoen, begin jaren zeventig, collectie Rijksmuseum Amsterdam. Beeld Aat Veldhoen

In 2017 stelde Breukel, samen met Willem van Zoetendaal, Ode aan de Amsterdammer samen in het Scheepvaartmuseum, waar zeventig geschilderde, getekende en gefotografeerde portretten te zien waren van Amsterdammers.

Naakte Vinkenoog

“Voor die tentoonstelling vond ik in het depot van het Amsterdam Museum een schilderij dat Veldhoen had gemaakt van een rokende, naakte Simon Vinkenoog en een prachtige ets van de voormalige directeur van het Stedelijk Museum Willem Sandberg,” zegt Breukel. “Die ets van Sandberg en ook zijn andere werk uit de jaren zestig waren echt weergaloos.”

De fotograaf besloot bij Veldhoen langs te gaan, vanuit het Scheepvaartmuseum naar het huis op de Wittenburgergracht een wandeling van vijf minuten. Samen daalden ze af naar de kelders van het grote huis op zoek naar etsplaten, die Breukel wilde fotograferen.

Polaroids van het gezin Veldhoen, begin jaren zeventig, collectie Rijksmuseum Amsterdam. Beeld Aat Veldhoen

“Sommige van die etsplaten waren bekrast, omdat Veldhoen nadat hij zijn herseninfarct had gehad aan de rechterzijde verlamd was geraakt en met links opnieuw was gaan oefenen op die oude platen,” zegt Breukel. Het was tijdens die bezoeken dat het idee ontstond om een tentoonstelling van het werk van Veldhoen samen te stellen. In november 2018 gingen Aat Veldhoen, zijn partner Hedy d’Ancona, Koos Breukel en curator Hedy van Erp naar Museum Kranenburgh voor een eerste overleg. De sfeer was goed, Veldhoen was enthousiast over het idee. “Maar dat was ook de laatste keer dat ik hem heb gezien,” zegt Breukel. “Een paar weken later was hij overleden.”

Door tot de dood

Voor Venus Veldhoen kwam de dood van haar vader toch nog als een schok. Natuurlijk, hij was fragiel, en ja hij had last van zijn rug, maar toch. Aatje, zoals hij door iedereen liefkozend wordt genoemd, werkte tot aan zijn dood door.

Venus Veldhoen ging regelmatig bij haar vader langs om hem te fotograferen, ook nog twee weken voor zijn dood. “Als ik kwam met mijn lampen en mijn toestel, was hij altijd blij. We zochten dan een plek in zijn huis, en dan maakte ik foto’s. Als kind al tekenden we veel samen en mijn zussen en ik hebben veel model gezeten voor zijn schilderijen. We waren gewend om samen dingen te maken. Tijdens het fotograferen hadden we lange gesprekken, het was bijna een manier om met elkaar te communiceren.”

Polaroids van het gezin Veldhoen, begin jaren zeventig, collectie Rijksmuseum Amsterdam. Beeld Aat Veldhoen

Die laatste keer in november 2018, in dezelfde periode dat hij naar Kranenburgh ging, poseerde Aatje in zijn tuin. “We hebben hem toen opgetild zodat hij op de sokkel bij een beeld kon poseren. Het was koud, we gingen daarna snel weer naar binnen. Het was de laatste keer dat ik hem zag zoals hij altijd was geweest.”

“Vrij snel daarna lag hij in het ziekenhuis en was hij niet meer aanspreekbaar. Voor mij was de cirkel rond. De laatste keer dat ik Aatje zag, fotografeerde ik hem. En bij mijn geboorte, toen hij mij voor de eerste keer zag, ben ik ook gefotografeerd door Ed van der Elsken, die foto is ook te zien op de tentoonstelling.”

Venus Veldhoen was al in een vroeg stadium benaderd om mee te werken aan de tentoonstelling. Breukel was haar docent aan de Rietveld Academie, en na haar afstuderen waren ze bevriend gebleven. Bij haar thuis hangt een foto van Breukel die tijdens haar studie is gemaakt, samen met haar zussen Gala en Kabul, op een zwoele zomeravond, alle drie gekleed in jurken met bloemenprint (“dat moest van Koos, ja ook hij doet aan styling,” lacht ze.)

Zonder de meester

Aanvankelijk zou ook Aatje een grote stem hebben, maar door zijn dood ging dat natuurlijk niet meer. Voor Breukel, Venus Veldhoen en Van Erp ontstond een heel andere situatie. Ze moesten nu met zijn drieën de tentoonstelling samenstellen, waarbij ze een selectie konden maken zonder dat de grote meester meekeek.

Venus Veldhoen Beeld Lin Woldendorp

En dus zijn bijvoorbeeld de series met clowns die Veldhoen gedurende een periode in grote aantallen heeft gemaakt niet te zien. “Koos vond die clownkant van Aatje niet zo leuk. En daar moest ik hem wel gelijk in geven,’ zegt Venus Veldhoen. Van de werken met fluorescerende kleuren zijn er maar twee opgenomen in de tentoonstelling. “Mijn vader had daar zeker blacklights bij willen zetten. Maar Koos vond dat geen goed idee.”

Schuurde het weleens tussen Breukel en haar?

“Nee, helemaal niet.”

En heeft de rest van de familie zich bemoeid met de selectie?

“Totaal niet, het is voor hun allemaal een grote verrassing wat ze gaan zien op 1 december.”

De laatste keer dat Venus Veldhoen haar vader zag, fotografeerde ze hem bij zijn beeld Bootvluchtelingen in de tuin, november 2018. Beeld Venus Veldhoen

Voor curator Van Erp is het vroege grafische werk van Veldhoen zijn allerbeste. “De etsen van verkeersongevallen, baringen, en mensen die de liefde bedrijven, dat is echt ongelofelijk sterk werk.” Venus Veldhoen: “Ik vind ook zijn latere werken heel erg de moeite waard. Juist met deze expositie laten we zien hoe veelzijdig Aatje was.” Breukel: “Veldhoen verdient het om uitgebreid getoond te worden. Hij is een van de groten van zijn generatie.”

De tentoonstelling is niet chronologisch ingedeeld, maar waar mogelijk losjes gegroepeerd naar de vier vrouwen met wie Veldhoen samenleefde: Lotje Ruting, Kabul Mohamed (de moeder van Venus), Cristi Kluivers en Hedy d’Ancona.

Foto’s en een film

Op de tentoonstelling is overigens niet alleen werk te zien van Veldhoen, maar ook foto’s van Venus Veldhoen en een film over Lotje Ruting, de eerste vrouw van Veldhoen, gemaakt door zoon Martijn. Koos Breukel heeft een foto gemaakt van een tatoeage die is gezet door zoon Tycho. Ook van andere fotografen als Maarten Corbijn en Pieter Boersma is werk te zien, net als een film van Kees Hin, die Veldhoen een paar jaar voor diens dood volgde tijdens zijn werk.

Het andere in de kelder ontdekte zelfportret uit 1954. Houtskool op papier, collectie familie Veldhoen. Beeld Aat Veldhoen

De afgelopen maanden viel de rouw om de dood van haar vader voor Venus Veldhoen samen met de zoektocht naar zijn werk in depots en vooral ook in het grote huis aan de Wittenburgergracht. “In het ziekenhuis ging het nog wel,” zegt ze. “Maar de schok kwam toen hij thuis lag opgebaard, ik was in shock.” Toch ging ze niet lang na de begrafenis naar het lege, koude huis om de kamers en ateliers vast te leggen zoals ze op dat moment waren, nog helemaal intact. “De eerste paar uur waren eng, maar na een halve dag veranderde dat. Ik ben hardop gaan praten. ‘Ben je er nog?’ vroeg ik. ‘Ik ben hier.’” Haar vader was er altijd, nu kon ze op haar gemak rondkijken in kasten en laden. “Het bleef spookachtig, overal hangen zelfportretten, waarop hij je priemend aankijkt, met vingers die wijzen, je voelt je toch als een kind dat stiekem dingen doet.”

Heiligschennis

Na die eerste bezoeken en de begrafenis lag het tentoonstellingsproject een paar maanden stil. Pas na de zomer begon ze met Breukel en Van Erp met de voorbereidingen. En samen met haar zusjes Kabul en Gala en haar halfbroer Tycho ging ze kamer voor kamer het huis door om werken te selecteren. Tycho haalde met een grote ladder links en rechts werken van de muur. “Dat voelde toch een beetje als heiligschennis. Mijn vader exposeerde niet graag en ook verkocht hij zelden werk. Als er potentiële kopers kwamen, wilde hij het liefste zijn mooiste werken verstoppen. Hij kon moeilijk afscheid nemen van wat hij gemaakt had. Dat huis was zijn schatkamer. En als je doeken van de muur haalt, begint toch de ontmanteling.”

De zoektocht in het huis was als een ontdekkingsreis. Beneden in de kelder vonden de kinderen achter een stapel etsplaten twee zelfportretten, eentje van Veldhoen als jongeman en een heel recent werk dat hij maakte met zijn linkerhand. “Beide werken hadden we nooit eerder gezien.” Ze zijn allebei op de tentoonstelling.

Een van de twee in de kelder ontdekte zelfportretten. Krijt op papier, 2010, collectie familie Veldhoen. Beeld Aat Veldhoen

Grote vraag is hoe het verder gaat met het huis aan de Wittenburgergracht. Aanvankelijk leefde bij de acht kinderen (naast Venus, Gala, Kabul en Tycho zijn er uit het eerste huwelijk van Veldhoen met Lotje Ruting ook de kinderen David, Martijn, Jaap en Eva) het idee om van het huis een blijvend monument te maken of een onderkomen voor een artist in residence.

Maar van dat plan zijn ze weer afgestapt en het pand zal worden verkocht. “We willen een koper vinden die het zo veel mogelijk intact houdt,” zegt Venus Veldhoen. “Het is natuurlijk toch een soort gesammtkunstwerk. Er zitten mooie details in, het zou zonde zijn als die verdwijnen.”

Aat Veldhoen – Levenskunst, tot 13 april 2020 in Museum Kranenburgh in Bergen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden