PlusReportage

Samba, maté en bossanova: de Braziliaanse cultuur is in Amsterdam springlevend

Carlos Lagoeiro en Cláudia Maoli, oprichters van Teatro Magunga in de Schinkelbuurt. Beeld Sophie Saddington
Carlos Lagoeiro en Cláudia Maoli, oprichters van Teatro Magunga in de Schinkelbuurt.Beeld Sophie Saddington

Er wonen steeds meer Brazilianen in Amsterdam, en de Braziliaanse cultuur – muziek, eten, dans, theater – is hier springlevend. Wie zijn die Braziliaanse stadsgenoten? En waar moet je zijn voor de beste Braziliaanse sferen?

Charlotte Kleyn

Uitbundig gedans, stijgende temperaturen en koud bier. Een gitaar, drum, saxofoon, bas en cavaquinho spelen swingende liedjes die een zangeres en iedereen in het publiek luidkeels in het Portugees meezingen. We zijn niet op de beroemde samba­plek Pedra do Sal in Rio de Janeiro, maar op een samba-avond van Roda da Holanda in het Tobaccotheater in Amsterdam. De aanwezigen? Nederlanders, toeristen en expats van over de hele wereld, maar vooral veel Braziliaanse Amsterdammers.

Volgens het Braziliaanse consulaat wonen in Nederland bijna 40.000 Bra­ziliaanse migranten, ruim 13.000 meer dan vijf jaar geleden. Ze komen hier studeren, werken of voegen zich bij hun Nederlandse partner. Daarnaast, schat het con­sulaat, leven er nog tussen de 38.000 en 40.0000 ongedocumenteerde Brazilianen in Nederland.

Volgens gegevens van de gemeente Amsterdam woonden er in 2022 officieel 6756 personen met een Braziliaanse migratieachtergrond (wanneer je zelf geboren bent in Brazilië, of minstens één ouder) in de stad. Braziliaans Amsterdam is niet altijd zichtbaar in het straatbeeld: er trekken tijdens het carnaval geen praalwagens door de straten zoals in Rio, Braziliaanse restaurants zijn schaars. Maar soms komt de gemeenschap samen. Afgelopen november bijvoorbeeld, bij de tweede ronde van de presidentsverkiezingen in de Rai.

“Ik was bijna vergeten dat ik niet in ­Brazilië ben, zoveel Portugees hoorde ik daar om me heen,” zegt Heloisa Barreira (32). Zij en Carol Novais (30) brachten samen hun stem uit, tussen lange rijen landgenoten en kraampjes met snacks als tapiocapannenkoekjes en Braziliaanse hotdogs. De vele rode shirtjes, petten, sjaals en lippen sorteerden al voor op de uiteindelijke uitkomst: de linkse oud-president Lula won van de rechts-populistische Jair Bolsonaro. In totaal gingen bijna 60.000 mensen stemmen in Amsterdam, van wie zo’n 80 procent koos voor Lula. De president is inmiddels geïnstalleerd en heeft al aardig wat voor zijn kiezen gekregen: duizenden bolsonaristen bestormden onlangs het Braziliaanse Congres.

“Het leeft hier heel erg: iedereen houdt het nieuws nauwlettend in de gaten,” zegt Barreira. “De situatie ligt nu heel gevoelig en het is goed dat er ook hier zoveel aandacht voor is. Maar Brazilië is veel meer dan alleen de politiek.”

Heloisa Barreira (l) en Carol Novais tijdens het stemmen in de Rai. Beeld Daphne Lucker
Heloisa Barreira (l) en Carol Novais tijdens het stemmen in de Rai.Beeld Daphne Lucker

Tassen vol videobanden

UX-designer Carol Novais kwam vier jaar geleden uit Rio de Janeiro naar Amsterdam. “Ik wilde altijd al in het buitenland wonen. Vrienden van mijn partner waren al hierheen verhuisd en we konden makkelijk werk vinden waar je geen Nederlands voor hoeft te spreken. Vergeleken met Rio is Amsterdam klein. Je kunt alle plekken met de fiets bereiken, maar het is groot genoeg om altijd wat te doen te hebben. En het is een open, veilige en mooie stad. Pas nu ik hier woon, merk ik bepaalde typische Braziliaanse dingen op van mezelf: optimistisch, altijd willen dansen, veel grappen maken – ik denk dat Brazi­lianen humor nodig hebben om te over­leven. De Braziliaanse cultuur blijft een heel groot onderdeel van mijn leven hier: ik ben altijd op zoek naar Braziliaanse adressen en evenementen, luister muziek en kijk naar televisieprogramma’s van daar, en er hangt veel Braziliaanse kunst in mijn huis.”

Modestylist Barreira: “Bij mijn ouders thuis is het ook klein-Brazilië: we spreken Portugees, kijken Braziliaanse soaps – novelas, héél populair – luisteren naar ­Braziliaanse muziek en eten rijst met bonen. Dat was toen we hier kwamen in de jaren negentig een stuk lastiger dan nu: mijn ouders kijken alle soaps via een kastje gelinkt aan de televisie, maar toen ik opgroeide gingen we naar Rotterdam om tassen vol videobanden te huren van een vrouw die ze in Portugal opnam.”

Sinds haar tweede woonde Barreira afwisselend in Amsterdam (waar haar ouders als schoonmakers werkten) en in Goiânia, hoofdstad van de Braziliaanse staat Goiás in het hart van het land. Sinds een aantal jaar wonen haar ouders hier definitief. Barreira bleef in Brazilië om te studeren en voegde zich na een master in Portugal bij hen. Haar vader beheerst het Nederlands goed, maar haar moeder spreekt alleen Portugees. Voor sociale ­contacten is dat geen probleem: er is in Amsterdam een groot netwerk van familie en vrienden uit Brazilië. Regelmatig zijn er barbecues en feestjes en ze ontmoeten elkaar tijdens de mis in het Portugees in parochie Nossa Senhora de Fátima op de Admiraal de Ruijterweg – er is ook een Braziliaanse baptistengemeente op de Postjesweg.

De beste adressen voor Braziliaanse producten gaan als een lopend vuurtje door de community. Met als spil: de Kinkerstraat. Zestien jaar geleden opende daar Finalmente Brasil. Inmiddels heb je ook Casa Brasil Portugal. Op de Ten Katemarkt staan bij Eskina Brasil rijen voor snacks en drankjes en slagerij Kema Vlees paste zijn assortiment aan op het Braziliaanse publiek: de bordjes in de winkel en teksten in advertenties zijn geschreven in zowel Nederlands als Portugees en in de schappen liggen stukken vlees die vooral bij Brazilianen in trek zijn: kippenhartjes, picanha en maminha (rundvlees) voor op de barbecue.

Bij Finalmente Brasil haal je populaire Braziliaanse producten. Van koekjes, taartmixen, koffie en maté (een soort thee) tot zwarte bonen en haarproducten. De populaire frisdrank Guaraná heeft een eigen schap. Tricia Browiski werkt bijna zes jaar in de winkel. “Couscous verkopen we veel. Niet de Marokkaanse van tarwe, maar gemaakt van mais of rijst, dat eten ze in het noordoosten van Brazilië als ontbijt. Verder veel farinha – cassavemeel – en pindasnoepjes. En het is afhankelijk van waar men vandaan komt: mensen uit Bahia kunnen niet zonder palmolie, dendê, en iemand uit het zuiden niet zonder maté.”

De guaraná is bij Finalmente Brasil niet aan te slepen. Beeld Sophie Saddington
De guaraná is bij Finalmente Brasil niet aan te slepen.Beeld Sophie Saddington

Er komen niet alleen Brazilianen in de winkel. “We hebben nieuwsgierige klanten van over de hele wereld. Veel Surinamers en Colombianen, Nederlanders. Zij kopen vooral açai, tapioca en guaraná, maar ook Fanta – die uit Brazilië is net anders.”

Wekelijkse voedselbank

Er is hier ook een grote groep Brazilianen die moeite heeft rond te komen, en zonder papieren niet bij reguliere instanties als de voedselbank aan kan kloppen voor hulp. Daarom begon Gianni da Costa in coronatijd met een wekelijkse voedselbank. Inmiddels deelt een groep vrijwilligers onder leiding van Marlene Nascimento in De Ark in Slotervaart elke maand eten uit aan vooral Braziliaanse ongedocumenteerden. Al meer dan negenhonderd families maakten hier gebruik van.

Aankloppen bij Nederlandse instanties en de gezondheidszorg is niet makkelijk als je geen paspoort hebt of de taal niet beheerst. Daarom bestaat Ouvidos no Vondel: een online spreekuur opgericht door arts Cláudia Magaldi en psycholoog Tânia Lisboa, met vrijwilligers – psychologen, een dokter, econoom en sociaal werker – die Brazilianen kosteloos in hun eigen taal helpen en doorverwijzen naar de juiste instanties en specialisten. Dan heb je nog adviesbureau Compasso Social. Eigenaar Flávia Ramos Costa (47) ondersteunt Braziliaanse vrouwen bij het integreren. Ze helpt ze Nederlands leren en wijst ze de weg naar banen. “Instanties onderschatten vaak hoeveel Brazilianen hier wonen. Het aantal groeit met de dag.”

Dat was een aantal decennia geleden wel anders. “In de jaren tachtig was hier slechts een kleine Braziliaanse gemeenschap, vooral intellectuelen, journalisten en kunstenaars die waren gevlucht voor de militaire dictatuur,” vertelt Carlos Lagoeiro (67), theatermaker en mede-eigenaar van Teatro Munganga in de Schinkelbuurt. 36 jaar geleden kwam hij met zijn vrouw Cláudia naar Amsterdam. Met hun theatergezelschap speelden ze kindervoorstellingen door het hele land en ver daarbuiten, veelal geïnspireerd op Braziliaanse mythes. Toen ze daar in 2012 door bezuinigingen mee moesten stoppen, bouwden ze een gekraakte voormalige paardentramremise uit 1884 om tot theater.

Ze organiseren er een divers programma met veel muziek – naast Braziliaanse samba, forro en andere stijlen ook tango, jazz, fado, flamenco en klassiek. “Er is het jaarlijkse filmfestival People of the Rainforest en iedere zondagochtend een theatervoorstelling voor kleine kinderen.” Ook is er regelmatig capoeira – een Braziliaanse vechtdans, ontstaan onder Afrikaanse tot slaaf gemaakten, waarvan een levendige scene bestaat in Amsterdam.

Teatro Munganga is ook een politieke ontmoetingsplaats. “Toen in 2015 een coup werd gepleegd tegen de linkse pre­sident Dilma ontstond hier de beweging Coletivo Amsterdam pela Democracia. We organiseren protesten, zoals na de moord op politica Marielle Franco.” Op de avond van de verkiezingen stond het binnen en buiten stampvol met uitzinnige Brazilianen die het vertrek van Bolsonaro vierden.

Weer die Suikerbroodberg

Er werd ook gefeest in café BR020 op de Marnixstraat, de favoriete Braziliaanse bar van Heloisa Barreira. “Daar is het anders dan in de gebruikelijke Braziliaanse plekken buiten Brazilië. Die zijn meestal stereotyperend, met een foto van het christusbeeld of de Suikerbroodberg van Rio, muren in het geel en groen en samba en bossanova door de speakers. BR020 draait Braziliaanse rockmuziek.”

Er is meer Braziliaanse muziek in de stad. Veel meer. Van forró-avonden (traditionele muziek uit het noordoosten) van Bora Forró en in de dansschool van Juliana Braga, funkdanslessen (Baile Project) en vooral samba. Zo heb je Nossa Roda, Samba Roots, Clube do Samba en Roda da Holanda.

Breno Virícimo (34) en Femke Smit (36) van Roda da Holanda. Beeld Sophie Saddington
Breno Virícimo (34) en Femke Smit (36) van Roda da Holanda.Beeld Sophie Saddington

“Samba is in eerste instantie een ritme, maar ook een stijl: echt Braziliaanse volksmuziek. De liedjes gaan over het leven. Een soort Tante Leen en Johnny Jordaan, maar dan is het van vroeger én nu,” zegt Femke Smit (36). Ze ontdekte tijdens haar studie jazzzang de Braziliaanse muziek, leerde Portugees, ging een aantal maanden naar Rio en specialiseerde zich in samba en bossanova. Op het conserva­torium ontmoette ze Breno Virícimo (34), die in 2010 vanuit São Paulo naar Amsterdam was gekomen om basgitaarjazz te studeren. Inmiddels is hij naast (bas)gitarist ook producent en componist. In 2020 richtte hij onlineplatform Olaiá Music op, ter verspreiding van Braziliaanse muziek in Nederland. Hij maakte meer dan honderd video’s met ruim vijftig artiesten en organiseert regelmatig optredens. Smit en Virícimo begonnen ruim zeven jaar geleden met Roda da Holanda, eerst in Noorderlicht, daarna in onder andere Oedipus, Pllek en Westerunie.

“Wij doen de meest traditionele per­formance, waarbij de muzikanten om een tafel zitten en het publiek eromheen staat te dansen, zingen, drinken en kletsen,” zegt Smit. De avonden trekken een gemengd publiek en zijn razend populair.

“Het is een uitbundigheid die Nederlanders niet kennen. Dat is zo mooi tijdens onze concerten: de Brazilianen trekken de Nederlanders vanuit hun enthousiasme en overgave mee. Voor mij is samba de hoogste cultuurvorm: het is prachtige muziek, gespeeld met volle overgave en zonder enige pretentie, en het verbindt mensen. Beveiligers zeggen bij onze concerten vaak: wát een leuk publiek hebben jullie, wij zijn helemaal niet nodig.”

Hier proef je Brazilië

- Açai is de laatste jaren razend hip geworden onder fitgirls en millennials, maar bestaat al veel langer: in de Amazone eet men de pulp van de zure en aardse açaibessen vol antioxidanten als bijgerecht. In Rio de Janeiro werd de bevroren pulp, gezoet met guaranásap en banaan en geserveerd met granola, populair onder sporters en strandgangers. Bij Café Nosso hebben ze allerlei smaken. Haal er ook Braziliaanse koffie.
Rijnstraat 22

- Tapiocapannenkoekjes zijn vooral populair in het noordoosten van Brazilië als ontbijt of snack, maar ook steeds geliefder in andere delen van het land. Bij Tapi ’n Bowls vullen ze de tapioca klassiek met kaas of kip en roomkaas, maar ze bedenken ook nieuwe smaken, waaronder vegan opties. Daarnaast hebben ze açaibowls, koffie en snacks.
Ceintuurbaan 238

- Geen Braziliaanse verjaardag is compleet zonder brigadeiros: balletjes van gecondenseerde melk en cacao, gerold in hagelslag. Makkelijk zelf te maken, of koop ze bij Sweet Bob, waar ze brigadeiros in alle mogelijke smaken hebben.
Brouwersgracht 113

- Nóg belangrijker op feestjes: salgadinhos (snacks). Op de Ten Katemarkt (helemaal achteraan, meestal donderdag tot zaterdag) verkoopt Eskina Brazil alle favorieten. Probeer de coxinha: een soort aardappelkroketjes met kip, of een gefrituurde pastel met vlees of kaas. Vind salgadinhos ook bij Sabor de Maria (Roelof Hartstraat 60) of Cantinho Julia in de Amsterdamse Poort op donderdag.

- Een van de meest geliefde salgadinhos is pão de queijo: een verslavend lekker broodje van tapioca (cassavemeel) en kaas. Chewy van binnen en knapperig van buiten; ideaal bij zwarte koffie. Koop de lekkerste bij Little Brazil.
Raamsteeg 6

- Amsterdam heeft relatief weinig Braziliaanse restaurants. Samba Kitchen (Ceintuurbaan 63) biedt all-you-can-eat gegrild vlees en buffet. Brazilian Roots heeft naast klassieke feijoada (bonen-varkensvleesstoof) en picanha ook visstoof moqueca, veganistische feijoada en meer.
Rembrandtplein 45

Verkoopmedewerker Tricia Browiski van Finalmente Brasil in de Kinkerstraat. Beeld Sophie Saddington
Verkoopmedewerker Tricia Browiski van Finalmente Brasil in de Kinkerstraat.Beeld Sophie Saddington

Hier hoor je Brazilië

Os Gringos Do Samba

De gringo’s – niet-Brazilianen – spelen een mix van stijlen als samba, forró en frevo.
Teatro Munganga, 29 januari

Diogo Nogueira

De zanger en song­writer uit Rio, zoon van samba­componist João Nogueira, verkocht meer dan anderhalf miljoen platen en won tweemaal de Grammy Latin Award.
Melkweg, 3 februari

Forró da quinta

Op gitaar, accordeon, zabumba (bassdrum) en zingend maken Celinho Silva en Trio Tulipa vrolijke forró. Op de drukke dansvloer zijn vast ervaren dansers die je de basics kunnen uitleggen.
Teatro Munganga, 9 februari

Baco Exu do Blues

De rapper, zanger en songwriter, wiens album binnenkort uitkomt, is voor het eerst in Europa.
Melkweg, 16 april

Hamilton de Holanda en Nduduzo Makhathini

De Braziliaan mando­linespeler en Zuid-­Afrikaanse pianist ­spelen een mix van Braziliaanse en Afrikaanse stijlen, klassieke muziek, jazz en hiphop.
Bimhuis, 19 april

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden