PlusInterview

Regisseur Spike Lee: ‘Wij moeten leren om verder te denken dan onszelf’

Still uit Da 5 Bloods, de nieuwe film van Spike Lee over zwarte Amerikaanse oorlogsveteranen die naar Vietnam terugkeren.Beeld Netflix

Vrijdag verschijnt op Netflix Da 5 Bloods van Spike Lee (63), een actie-avonturenfilm over vier zwarte Vietnamveteranen, waarin Donald Trump een grote rol speelt. 

Het is vreemd, zoomen met Spike Lee. Hij is ver weg en toch lijkt hij op ware grootte. Misschien komt het door zijn uiterlijk – de baseballpet en de bril – misschien door de manier waarop hij je aankijkt. Lee staart al meer dan dertig jaar recht in de camera. Denk aan zijn bekendste personages – Mars Blackmon in de film She’s Gotta Have It uit 1986, de reeks Nikespotjes met Michael Jordan, Mookie in Do the Right Thing uit 1989 – en ze gaan altijd rechtstreeks de confrontatie met je aan. Het is de pose die Lee het liefst aanneemt: onbevreesd, in your face, frontaal. En het werkt. Zelfs in een haperend videogesprek blijft de man zichzelf.

Lee zit sinds maart vast in zijn huis in Manhattan. Een groot deel van New York City ging toen in lockdown vanwege het coronavirus. Zijn enige regelmatige contact met de buitenwereld heeft hij via zijn fiets – een cadeau, oranje-blauw vanwege zijn liefde voor de basketbalploeg New York Knicks – waarop hij elke ochtend zo’n 8 kilometer rijdt, mondkapje en helm op. ’s Avonds eet hij met zijn vrouw Tonya en de twee kinderen, Satchel en Jackson, rond het moment waarop de buren beginnen te roepen en op potten en pannen te timmeren om de geteisterde ­gezondheidswerkers een hart onder de riem te steken.

Lee bevindt zich op een vreemd en bijzonder punt in zijn carrière. Al bijna vier decennia en meer dan dertig films lang probeert hij in het reine te komen met de scherpe en brutale wendingen van de geschiedenis. Dat doet hij nu, te midden van een wereldwijde catastrofe, op een ­moment dat zijn nieuwe film Da 5 Bloods, over de Vietnamoorlog, uitkomt, opnieuw – ouder, meer beschouwend en even onverzadigbaar als altijd.

“De ochtend nadat ik de Oscar had gekregen, stapte ik op een vliegtuig naar Thailand,” zegt hij. In dat land vonden de opnamen van Da 5 Bloods plaats, die op 12 juni in première gaat op Netflix. Vrouw Tonya nam het beeldje in zijn plaats mee naar huis – de eerste competitie-Oscar die hij won, in de categorie beste scenario-adaptatie voor BlacKkKlansman (2018) – waar het nu in de bibliotheek prijkt naast de ere-Oscar die hij in 2015 ontving. “Voor mij was het gewoon weer aan het werk.”

Geen Cannes

De laatste tijd denkt Lee vaker dan gewoonlijk na over het verleden, piekerend over zijn vroege triomfen en zijn pijnlijke mislukkingen. In de begindagen van de pandemie gaf Lee zelf het scenario voor een droomproject uit dat er nooit van is gekomen: zijn biopic over Jackie Robinson, de eerste zwarte honkballer in de Major League, waarin naar hij hoopte Denzel Washington de hoofdrol zou spelen. “Als alles stilvalt, heb je plotseling veel tijd om na te denken,” zegt hij. “Die film niet gemaakt krijgen, was een van mijn grootste ontgoochelingen.”

Wat Lee alvast niet doet, is zich zorgen maken over een ‘terugkeer naar de normaliteit’. En er is veel waarnaar hij kan terugkeren. Da 5 Bloods zou in de bioscopen spelen, als er bioscopen waren om de film in te spelen. The Yankees, zijn favoriete baseballteam, komen zeker tot juli niet in actie. En het filmfestival van Cannes, waar hij zijn carrière lanceerde en waar hij als eerste zwarte ooit de jury zou voorzitten, is afgelast.

“Ik zit niet constant te hopen op dit of dat,” zegt hij. “Mensen gaan dood, verliezen hun geliefden. Dus ik dank God dat ik nog leef en bekijk de dingen dag per dag. De mensen die het vuile werk opknappen – de kruideniers, de nachtwinkeluitbaters – kunnen het zich niet permitteren thuis te blijven. Elke dag brengen ze hun leven in gevaar, gewoon door naar het werk te gaan. Ik hoop dat zij die op die mensen hebben neergekeken en die niets van hen moesten hebben, anders gaan denken, want dit zijn de lui die de boel draaiende houden.”

Echte helden

Als hulde aan de essentiële werkers maakte Lee de korte film New York, New York, die deze maand bij CNN in première ging. De film, opgehangen aan het iconische liedje van Sinatra, beslaat een maand in New York en zoomt in op de griezelig verlaten pleisterplekken in de stad. Hij eindigt optimistisch: medisch personeel in beschermende kledij arriveert als een soort cavalerie bij het ziekenhuis.

“Er gaan prachtige verhalen over deze tijd gemaakt worden – romans, muziek, documentaires, gedichten, films, tv-series,” zegt hij. “Hopelijk vertellen de mensen de waarheid. Er zijn echte helden genoeg. Gewoon de waarheid vertellen zal al beklijvend zijn.”

Even duidelijk als wie de helden van dit verhaal zijn, is volgens Lee wie de schurk is. De regisseur, al sinds de jaren tachtig een uitgesproken tegenstander van Donald Trump, had het over ‘het zielige gebrek aan leiderschap’ van de president. Vooral diens breed veroordeelde publieke mijmeringen over krankzinnige remedies tegen het ­virus moesten het ontgelden. “Mensen wijsmaken dat ze ultraviolet licht moeten gebruiken? Bleekwater drinken?” grinnikt Lee. Hij draait met de ogen, alsof hij het nog altijd niet kan vatten. “Mensen zullen naar het ziekenhuis gaan omdat ze die onzin geloven.”

Trump speelt een belangrijke rol in Da 5 Bloods, een ­actie-avonturenverhaal over vier zwarte veteranen die meer dan veertig jaar na de oorlog naar Vietnam terugkeren. Een centraal personage, Paul (rol van Delroy Lindo, die in veel Lee-films meespeelde), is een gezworen Trumpaanhanger en loopt in het grootste deel van de film rond met een rood ‘Make America Great Again’-petje.

Regisseur Spike Lee.Beeld Johnny Nunez/WireImage

Het is allesbehalve nieuw voor Lee om complexe zwarte personages als Paul te portretteren zonder ze te veroordelen. Exitpeilingen toonden aan dat 13 procent van de zwarte kiezers Trump steunde bij de verkiezingen in 2016. “Ik heb van mijn moeder al jong geleerd dat zwarte mensen geen monolithische groep zijn,” zegt Lee. “Om het verhaal dramatisch te maken, zei ik: wat zou het extreemste zijn dat we met een van de personages kunnen doen?”

De vier veteranen in de film – gespeeld door Delroy Lindo, Clarke Peters, Isiah Whitlock Jr. en Norm Lewis – noemen elkaar liefkozend bloods, wat hun tegenhangers in het echte leven ook deden tijdens de oorlog. In een verhaal dat hulde brengt aan The Treasure of the Sierra Madre (1948), The Bridge on the River Kwai (1957) en Apocalypse Now (1979) bestaat de missie van de bloods erin het ­lichaam van hun vorige commandoleider, Stormin’ Norman (Chadwick Boseman), te repatriëren, dat niet toevallig dicht bij een geheime schat begraven ligt.

Het drama dat zich vervolgens ontvouwt – onder de mannen en tussen hun hedendaagse Vietnamese rivalen – is een moderne parabel over de blijvende rampzalige ­gevolgen van oorlog en de valse beloften van het Amerikaanse individualisme.

“Wij allemaal, en de mensheid als geheel, moeten leren om verder te denken dan onszelf,” zegt Lee. “Als de pandemie ons iets heeft getoond, is het wel dat we elkaar moeten ondersteunen. We kunnen niet teruggaan naar wat we ­deden voor C., voor corona, en die grote ongelijkheden tussen rijk en arm.”

Klaar om te schieten

Lee, die in 1957 als oudste van zes kinderen werd geboren in Atlanta, groeide op met nieuwsberichten op de televisie over de Vietnamoorlog. De momenten die hem het meest bijblijven zijn herinneringen aan zijn helden die het conflict veroordelen, zoals Martin Luther King Jr. en Muhammad Ali, die zijn wereldtitel bij de zwaargewichten in het boksen moest inleveren omdat hij niet bij het leger wilde gaan.

Met Da 5 Bloods zag Lee een kans om een aspect van de zwarte ervaring van Vietnam te verkennen dat nooit eerder vertoond was in de cinema, ook al zijn er veel klassiekers over de oorlog gemaakt. Het originele scenario, getiteld The Last Tour en geschreven door Danny Bilson en Paul De Meo, handelde over witte soldaten. Lee en Kevin Willmott begonnen het in 2017 te herschrijven, toen de originele regisseur, Oliver Stone, er naar verluidt de brui aan had gegeven.

De twee waren vooral geïnteresseerd in de psychologie van zwarte soldaten die in het buitenland vochten voor vrijheden die hen in eigen land ontzegd werden – een onderwerp dat Lee al behandeld had in Miracle at St. Anna (2008), een episch drama over de Tweede Wereldoorlog.

In Da 5 Bloods zien we hoe die logische ongerijmdheid herhaald wordt, en de vijf zwarte soldaten – die deel uitmaakten van een disproportioneel grote groep Afro-Amerikanen die vochten tijdens de Vietnamoorlog – terugblikken op hun leven en de schade proberen in te schatten. Ze hadden alleen elkaar, en daaruit ontstond ware eendracht en kameraadschap, aldus Willmott.

Lee voegde ook flashbacks toe, onder meer van Stormin’ Norman die een speech afsteekt over Crispus Attucks, een zwarte man die het eerste dodelijke Amerikaanse slachtoffer werd tijdens de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog. Een andere flashback, geïnspireerd door ware verhalen verteld door zwarte veteranen, toont het moment waarop de bloods vernemen dat Martin Luther King Jr. vermoord is. “De zwarte soldaten waren woedend,” zegt Lee. “Ze stonden klaar om te schieten, en het was niet op de Vietcong.”

Boos op zijn land

Da 5 Bloods, dat behalve beelden over antioorlogsprotest ook bijzonder gruwelijke documentairebeelden van de oorlog bevat, waaronder een ijzingwekkende foto van het Bloedbad van My Lai, bewijst nog maar eens hoe boos Lee kan zijn op zijn land. Dat bleek onlangs opnieuw, nadat beelden van de moord op de joggende zwarte man Ahmaud Arbery werden vrijgegeven.

“Het is 2020, en zwarte en bruine mensen worden nog ­altijd als beesten doodgeschoten,” zegt Lee met stem­verheffing. “Vertel me eens: in welke wereld kunnen twee broers met een handpistool en een geweer een witte jogger met een pick-uptruck volgen, hem vermoorden, waarna het twee maanden duurt voor ze gearresteerd worden?”

Maar woede is een complexe emotie. En die van Lee, ­zoals meestal het geval is, kun je misschien nog het best begrijpen als de uiting van een dieperliggend gevoel, dat minder vaak met de grensverleggende filmmaker geassocieerd wordt: hartenpijn.

Lee haalt het voorbeeld van Crispus Attucks aan, die in 1770 de confrontatie met Britse soldaten aanging bij het Boston Massacre, en denkt hardop na over de definitie van patriottisme. “We hebben altijd geloofd in de belofte van wat dit land kon zijn; we zijn heel patriottistisch,” zeg hij. “Maar ik vind dat patriottisme betekent dat je de waarheid voorrang geeft op macht. Het is patriottisch om over het onrecht in dit land te spreken. Dán pas ben je een Amerikaanse patriot.”

Da 5 Bloods van Spike Lee, vanaf 12 juni te zien op Netflix

© The New York Times. Dit interview verscheen oorspronkelijk op 21 mei in The New York Times.

 
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden