Amsterdam is stil.

PlusAchtergrond

Ratelende fietsen, ruisende bomen: zo klinkt de stille stad

Amsterdam is stil.Beeld Martin Dijkstra

Het is stil geworden in de stad, letterlijk. Sommigen vinden het spookachtig, maar veel Amsterdammers horen ineens dingen die lang verborgen zaten achter het verkeergedruis en het rolkoffergeratel. De lockdown als ‘earopener’.

“Nu ik alleen ben, komt niemand erachter wat voor sukkel ik ben.” Zomaar een flard van een gesprek, absurd maar glashelder. Max van der Wal ving het op terwijl hij niet eens vlakbij liep op een doorgaande weg.

Onder normale omstandigheden zou het gesprek zijn gesmoord in verkeersgedruis. Maar niet tijdens de lockdown. “Het is alsof iemand heel lang heeft staan koken met de afzuigkap op maximaal en dat die plotseling uitgaat. Normaal is er zo’n constante buzz van mensen en auto’s. Die ruis is nu weg waardoor er ineens rust en ruimte is om te kunnen luisteren. En dan hoor je bijvoorbeeld rare gesprekken op straat,” zegt Van der Wal die een van de Amsterdammers is die op de site van Urban Sound Lab laten horen hoe de stad klinkt in tijden van corona.

Ook het applaus voor het zorgpersoneel was indrukwekkend: “Alsof Ajax de Champions League had gewonnen.” Maar het mooiste vond de muzikant en componist het ­moment op de Dam, toen daar een eenzame saxofonist stond te spelen. “Wat ik hoorde was de muzikaliteit van die plek, een akoestiek zoals ik hem nooit eerder had ervaren. De hoge noten kaatsten rechtsboven tegen het Paleis en de lage links beneden. De weinige mensen die erbij waren, stonden stil en luisterden. Er was een soort saamhorigheid. Midden op de Dam. Tijdens de spits.”

Urban Sound Lab is een initiatief van Soundtrackcity, dat zich al elf jaar bezighoudt met het luisteren naar de omgeving die de meeste mensen vooral via de ogen waarnemen. In de beginjaren organiseerde het artistiek onderzoeksbureau geluidswandelingen met koptelefoons, later werden buurtbewoners erbij betrokken om met recorders en microfoons op stap te gaan. Zo is een veelzijdig audioarchief ontstaan, waaruit we later kunnen nagaan hoe ­Amsterdam klonk in begin van de 21ste eeuw. De opnames van dit voorjaar hebben daarbij een status die vergelijkbaar is met de spaarzame kleurenfoto’s die gemaakt zijn tussen 1940 en 1945.

Gemiddeld 3 decibel minder

In haar blogbijdrage van 27 maart haalt Nelly Oudshoorn het boek Silent Spring (1962) van Rachel Carson aan. “Zij was een van de eerste biologen die de noodklok luidde over milieuverontreiniging en een wereld schetste zonder vogels,” zegt Oudshoorn, bewoner van de Apollobuurt in Zuid. “Nu is de situatie omgedraaid. De industrie is platgelegd door een virus, de lente is inderdaad stil maar de vogels maken enorm veel lawaai.”

Oudshoorn maakt regelmatig geluidsopnames in haar buurt. “In januari nog, ik vond het toen relatief rustig. Maar ik merk nu dat dat helemaal niet zo was. Je hoort hier altijd een zware brom van de rondweg, maar die filter je er dus ongemerkt uit. Nu hoor ik zachte vogels als de heggenmus, die bekend staat om zijn fluisterzang. Maar ook spelende kinderen en de fontein in de Harmoniehof. Ik zie nu niet alleen de bomen bewegen door de wind, maar ik hoor ze ook – dat ruisen, dat is een lekker geluid.”

Volgens de Nederlandse Stichting Geluidshinder, die zich baseert op een groot aantal meetpunten door het land, is het geluidsniveau sinds 18 maart met gemiddeld 3 decibel afgenomen. Dat lijkt misschien niet veel op de ­gebruikelijke 50-55 decibel, maar bij verkeerswegen, ­bedrijventerreinen en parkeerplaatsen zijn de verschillen veel groter. In de buurt van Schiphol is de afname zelfs 10 tot 15 decibel.

Als medewerker van het Laboratorium Arbeids- en ­Milieuhygiëne van de Universiteit van Amsterdam deed Oudshoorn al in de jaren zeventig onderzoek naar de ­medische gevolgen van geluidsoverlast door vliegverkeer. “Je krijgt er verhoogde bloeddruk en slaapklachten door en hebt een verhoogde kans op depressie. Zelfs als je je niet ergert aan het lawaai, treden lichamelijke klachten op. Met die onderzoeksresultaten is weinig gedaan. ­Hopelijk leert de politiek nu iets van deze crisis met minder toeristen, auto’s en vluchten, maar ik zie het somber in.”

Grommend huis

De nieuwe stilte wordt niet door iedereen als positief ervaren. Componist en muzikant Jan-Bas Bollen uit Oost: “Het dagelijks omgevingsgeluid is een soundscape waarvan je delen naar keuze kunt toelaten of uitsluiten. De stilte nu bekruipt me; ik kan niet meer zo makkelijk kiezen tussen aan of uit. Ik hoor een pomp op de bouwplaats aan de Mauritskade, het klappen van deuren bij buren en zelfs de metro die hier vijftig meter verderop diep onder de grond loopt. Zoals veel muzikanten lijd ik bovendien aan tinnitus. Daar heb ik nooit echt last van, maar nu ben ik me constant gewaar van die fluittoon in mijn oor.”

Het opvallendst is volgens Bollen het ‘infrageluid’. “Dat zijn lage tonen, tussen de 0,001 en 20 hertz, die je niet hoort, maar wel voelt. Het komt vaak vanuit de kelder of fundering en zorgt voor sick buildings. De trams die over de brug bij het Amstelhotel rijden, driehonderd meter van mijn huis, produceren infrageluid en dat merk ik nu.”

De afwezigheid van vliegverkeer juicht Bollen wel toe: “De hemel op aarde! Maar als ik rond elf uur ’s avonds in bed lig, begint het huis te grommen. Wij zitten hier op zo’n twaalf kilometer van Schiphol en dat zou wel eens de bron kunnen zijn. Een vriend vertelde me dat ze elke week even de vliegtuigmotoren aanzetten, om ze door te smeren. Dat kun je schijnbaar het beste ’s nachts doen omdat de condities op de grond dan het meeste lijken op die in de lucht op één ­kilometer hoogte.”

“De stilte van nu is nauwelijks vast te leggen en ik ben bang dat ik hem ga verliezen,” zegt Bollen. “Hoewel ik laatst wel een advertentie zag voor een plug-in voor opnameapparatuur die synthetische stilte genereert. Maar dat is bijna ­dadaïstisch.”

Lastig of niet, Romy Pricken maakt zo veel mogelijk ­geluidsopnames – “voor later, een beetje zoals je foto’s maakt.” Pricken was net als stagiair begonnen bij Soundtrackcity toen de coronacrisis uitbrak. Ze gaat nu niet meer met een recorder langs de deuren, maar doet interviews in haar eigen buurt in Noord en legt via Skype de ­ervaringen vast van andere Amsterdammers. Die zullen vanaf eind april op de site staan.

“We horen niet zozeer nieuwe geluiden, maar vooral de dingen die zaten weggestopt onder de ruis,” is haar ervaring. “Wat mij opvalt is het geratel van fietsen en het tikken van stoplichten. Ik heb het gevoel dat de stad zelf weer terug is en dat is heel fijn. Maar de reden voor de afgenomen drukte maakt dat natuurlijk een dubbel ­gevoel.”

Tijdens een wandeling door het centrum werd Pricken haast overvallen door muziek uit de paar nog geopende winkels in de Kalverstraat en de schallende omroeper op CS. “Ik hoor het ook van anderen: we zijn zelf stiller, rustiger geworden. En dan vallen dit soort dingen, die nog niet zijn aangepast, extra op.”

Kleiner, preciezer, leger

Het nieuwe geluid van de stad brengt veel Amsterdammers ertoe te denken over het functioneren van die stad voor de crisis en te fantaseren over de toekomst. Soundtrackcity verzamelt die vergezichten, met het idee er een zevendelige podcastserie van te maken. Wie wil bijdragen. kan dat doen via www.soundtrackcity.nl.

Ook muzikant en componist Van der Wal voelt de weerslag van de stille stad op zijn geluidsbeleving. “Ik ben in een boek over geluidsmixage gedoken en doe testjes met elektronica. Vroeger componeerde ik stukken door er nog een geluidje bij te doen, er nog een filter overheen te leggen, alles groot en veel. Wat ik nu maak is kleiner en preciezer, leger ook. Ik denk dat ik dat kan vasthouden. Het kwartje is wel gevallen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden