PlusAchtergrond

Podcast over de Stadsbank van Lening: ‘Je kunt er nu alleen nog geld krijgen voor goud, zilver en diamanten’

In de podcast Chains opent Alix de Massiac de deur naar de Stadsbank van Lening, de oudste geldverstrekker van Amsterdam. Als onderpand voor een lening brengen klanten hier sieraden in, die veel zeggen over de inwoners van de stad en de tijd waarin we leven.

Edo Dijksterhuis
In de Gouden Vondst, de winkel van de Stadsbank van Lening die is gevestigd in de Nes, worden sieraden verkocht die niet zijn opgehaald.  Beeld Dingena Mol
In de Gouden Vondst, de winkel van de Stadsbank van Lening die is gevestigd in de Nes, worden sieraden verkocht die niet zijn opgehaald.Beeld Dingena Mol

Het is lastig kiezen wat het opmerkelijkste verhaal is over de Stadsbank van Lening. Weinig bekend is dat Joost van den Vondel hier jarenlang heeft gewerkt om een schuld van zijn zoon af te betalen en dat er daarom een buste van de beroemde 17de-eeuwse dichter in de hal staat.

Eeuwen later liep hier een man naar binnen met, naar zijn zeggen, de kroonjuwelen van de laatste Russische tsaar. Pas op de allerlaatste dag van de beleentermijn leverde hij de miljoenen af die nodig waren voor teruggave van de sieraden die bij nader inzien niet van de Romanovs waren maar wel degelijk kostbaar.

Ontroerend is de anekdote over de primetimekoningin die haar Televizierring beleende toen haar succes gedoofd was. Ontnuchterend de opmerking van de man die recent een ring voor geld kwam ruilen omdat hij uit wilde met zijn zus terwijl zijn salaris net niet het einde van de maand had gehaald.

De Stadsbank van Lening is een eindeloze bron van verhalen ondervond schrijver Alix de Massiac (31) toen ze een podcast maakte over dit Amsterdamse instituut. “Het gaat over schuld, lifestyle en levensstandaard, maar ook over de vraag wat luxe is, of wat het betekent te leven. De bank is een spiegel van de stad: hier vind je spullen uit alle culturen. Maar het is ook een spiegel van de tijd. In de jaren tachtig beleenden mensen nog spelcomputers, stereo’s en andere elektronica. Nu kun je alleen nog geld krijgen voor goud, zilver en diamanten, want die hebben zich bewezen als waardevast.”

De Massiac maakte de podcast Chains in opdracht van het Engelstalige tijdschrift MacGuffin, dat in 2015 werd opgericht door Kirsten Algera (56) en Ernst van der Hoeven (57). “De designbladen van toen gingen over iconische ontwerpers en innovatieve ontwikkelingen”, vertelt Algera. “Wat wij misten was de context: het gebruik van voorwerpen en hoe je er relaties mee aangaat. De titel van het magazine is ontleend aan een term die Alfred Hitchcock gebruikte voor een object dat in een film het verhaal in werking zet. Het gele tasje in Marnie bijvoorbeeld of het radioactieve uranium in Notorious.”

“Ieder nummer van MacGuffin focust op één voorwerp. De editie die net uit is, gaat over chains, kettingen. Het is een object dat de huidige post-coronatijd samenvat: decoratief en feestelijk maar ook symbool van repressie. Alix verraste ons met haar idee voor een podcast over de Stadsbank van Lening, maar het klopt heel mooi. Hier spelen kettingen een belangrijke rol en de bank is een soort tehuis voor MacGuffins: voorwerpen die verhalen vertellen over de mensen die ze inbrengen en opkopen.”

Sluier van schaamte

“Hebt gy noch geld, noch goed: gaa deze deur voorby / Hebt gy ’t laatste, en mist gy ’t eerste, kom by my.” Deze dichtregels van Balthazar Huydecoper staan te lezen boven de ingang van de Stadsbank van Lening aan de Oudezijds Voorburgwal 300. “Als je het niet kent, loop je er zo aan voorbij”, volgens Algera. “Maar het pand loopt helemaal door tot aan de Nes. Binnen is het enorm, met grote kluizen.”

Die ruimte was in 1614 nodig bij de oprichting van wat de oudste geldverstrekker van Amsterdam is. De klanten waren toen vooral handelaren, die door de explosief groeiende economie van de stad permanent verlegen zaten om cash. Om ze te vrijwaren van woekerrente, verschafte de gemeente het benodigde kapitaal in ruil voor onderpand. Dat waren vaak handelspartijen graan, laken of andere bulkgoederen.

Later werd de bank een toevlucht voor armen, met de bijbehorende sluier van schaamte en taboe. Van der Hoeven: “In de 19de eeuw kon je ‘inbrengsters’ inhuren zodat niemand hoefde te zien dat je hier naar binnen ging.”

Schroom overheerst nog steeds, volgens De Massiac. “De meeste mensen die ik op de stoep voor de bank aansprak liepen snel door. Maar er zijn verschillen per cultuur. In Turkse, Marokkaanse en Surinaamse gemeenschappen is de lommerd veel meer ingeburgerd. En als je het neutraal bekijkt, verschilt het ook niet veel van een hypotheek. In plaats van inkomsten uit toekomstige arbeid breng je concreet bezit in. In veel culturen is het gebruikelijk om van jongs af aan juwelen te verzamelen bij wijze van verzekering.”

“In Nederland zag je dat vroeger ook bij schippers,” vult Van der Hoeven aan. “Als ze overzees overleden kon hun begrafenis worden bekostigd met de opbrengst van hun gouden oorbellen.”

Sluiting na 400 jaar

De Stadsbank van Lening valt tegenwoordig onder de wethouder van armoedebestrijding en in het pand hangen posters van de schuldhulpverlening. “Maar ik zag bij veel klanten juist een positieve benadering,” vertelt De Massiac. “Zoals de man die vertelde dat hij altijd blij naar binnen stapte. Hier geven ze hem tenminste geld als hij het nodig heeft, zonder het gezeur als je leent van vrienden. Voor hem is het belenen van sieraden een manier om onafhankelijk te blijven.”

En dat geldt voor meer Amsterdammers, in sommige gevallen al generaties lang. Het is vergelijkbaar met het vroegere ‘poffen’ bij de kruidenier of het café. Schulden worden vrijwel altijd ingelost. Alleen als het niet lukt om binnen negen maanden het geleende bedrag plus minimale rente terug te betalen, komt het onderpand in de winkeletalage terecht. Slechts 3 procent van alle beleende goederen wordt uiteindelijk geveild.

“Vroeger had je overal in Europa dit soort kredietinstellingen: in Antwerpen en Brussel, door heel Frankrijk en Italië,” vertelt De Massiac. “Tot de jaren vijftig was de Amsterdamse Stadsbank van Lening heel populair en werd er voor miljoenen beleend. Met de komst van de AOW in 1956 was de verwachting dat het minder zou worden, maar er vielen nog steeds mensen buiten de boot voor wie het een uitkomst was. Het aantal vestigingen is de afgelopen jaren afgenomen van 24 tot 3. Binnenkort verdwijnt de allereerste vestiging in de Nes, na een geschiedenis van ruim vierhonderd jaar. Maar gezien de onzekere economische situatie denk ik niet dat de Stadsbank van Lening op korte termijn helemaal zal verdwijnen.”

Chains: A MacGuffin Podcast, te beluisteren o.a. via Soundcloud, Apple Podcast en Spotify.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden