PlusAchtergrond

Panorama Noordzicht: spectaculaire blik op het snelst veranderende stuk van de stad

Boezemde de weidsheid van het Nederlandse landschap haar vroeger angst in, inmiddels heeft kunstenaar Sigrid van Essel er haar specialiteit van gemaakt. Met als magnum opus: een 12 meter lang panorama-schilderij van Amsterdam-Noord.

Stadsdeelkantoor Noord met daarachter winkelcentrum Boven ’t YBeeld Sigrid van Essel

Wie in Noord woont – eigenlijk iedereen die de contouren van groot-Amsterdam liefheeft – kan zich er lang in verliezen. Acht panelen, in totaal twaalf strekkende meter beschilderd doek van 90 centimeter hoog, die gezamenlijk een spectaculaire aanblik van 360 graden bieden van het uitzicht over Noord. Sigrid van Essel (52) nam twee jaar de tijd om Panorama Noordzicht te maken, een momentopname van het snelst veranderende stuk van de stad.

Middelpunt is het Buikslotermeerplein; meer nog het dak van het 22 verdiepingen tellende gebouw Gare du Nord naast de metrohalte. Niet de Overhoekstoren aan het IJ, of de Volewijck, maar deze plek nabij de Ring is wat Van Essel betreft het geografische middelpunt van Noord. Hier is de typische cultuur van Noord nog dominant.

Plat en leeg

Uiteindelijk zal het panorama te zien zijn in een nieuw gebouw tussen het stadsdeelkantoor en het metrostation van projectontwikkelaar Robert Kohsiek van Wonam. Hij zag werk van Van Essel voorbijkomen in Het Parool en gaf haar de opdracht om een panorama te schilderen. Nu is het af.

Nieuwe Leeuwarderweg met de LoenermarkflatsBeeld Sigrid van Essel

“Vanaf het moment dat ik begon te schetsen, was mij al duidelijk dat het achterhaald zou zijn als het klaar was,” zegt Van Essel en lacht. “Maar de voorgrond, waar het meeste verandert, vind ik niet zo spannend, het gaat mij om de horizon.”

Het doek geeft een prachtig beeld van de veranderende stad, maar ook een groot deel van de artistieke ontwikkeling van de kunstenaar komt erin terug.

Sigrid van Essel wordt in 1967 geboren in het Zwitserse Davos, een stadje op bijna 1600 meter hoogte, midden in de Alpen. Haar Nederlandse ouders werken dan in het Astmacentrum Davos.

Eind jaren tachtig is Van Essel het overzichtelijke leven in Zwitserland zat en verhuist ze naar de kunstacademie in Groningen. Daar schrikt ze zich rot. “Zo plat en leeg als in de provincie Groningen had ik het niet verwacht.” De open ruimte, begrensd door alleen de horizon, vormt een enorm contrast met de steile Alpentoppen rond Davos. “De eerste jaren bleef ik vooral in de stad, de openheid van het landschap beangstigde me.”

Voormalig sportpark ElzenhagenBeeld Sigrid van Essel

Tegelijkertijd legt het de kiem voor de stijl waar Van Essel nu om bekendstaat. Steeds vaker trekt ze eropuit om de weidsheid vast te leggen, in brede, langgerekte tekeningen en schilderijen.

Haar werk bestaat nu grotendeels uit vergezichten van horizontale landschappen, waar alleen de mens verticale lijnen in heeft aangebracht door stedenbouw en architectuur. “Het Nederlandse landschap dient zich horizontaal aan en is enorm kunstmatig. Dat industriële aspect van het landschap fascineert mij.”

Rookpluimen

Na haar studie vertrekt Van Essel naar Amsterdam. In 1997 komt ze bij toeval terecht in een atelier aan de Zamenhofstraat, waar tegenwoordig het Oostveer aanmeert. Ze begint met schilderen in een voormalig magazijn, vlak naast de chemische fabriek van Albemarle, het oude Ketjen. Toen nog vol naaiateliers, nu een groot verzamelgebouw met creatievelingen, die een buffer vormen tussen de fabriek en de woonwijken.

Noordhollandsch Kanaal met BovenIJ ziekenhuisBeeld Sigrid van Essel

Van Essel zit er nog steeds en heeft alle veranderingen meegemaakt. De rookpluimen van de fabriek die ze sindsdien dagelijks door het raam ziet, is een van de persoonlijke details die op het panorama zijn terechtgekomen. “Noord was toen echt het stadsdeel waarvoor sommigen het nog steeds houden: desolaat en uitgestrekt,” zegt ze. Een plek waar je de horizon nog kunt zien, maar vaker dan in Groningen onderbroken door de ‘bergen’ die de Amsterdammers hebben gebouwd: beeldbepalende architectuur.

Vanuit de Zamenhofstraat specialiseert Van Essel zich in dit landschapstype. Ze schildert industriële vergezichten voor Akzo en Port of Amsterdam, en maakt schilderijen van de ontwikkeling van de zuidelijke IJ-oevers in de jaren 2000, die bij architecten als Sjoerd Soeters en stedenbouwkundige Ton Schaap aan de muur hangen. Ook grote bureaus als Claus en Kaan Architecten werken met haar samen.

Begraafplaats Nieuwe Noorder en nieuwbouwwijk Elzenhagen NoordBeeld Sigrid van Essel

Een grote opdracht komt van stadsdeelvoorzitter Rob Post, de informele burgemeester van Noord in die tijd. Hij vraagt Van Essel om tussen 2008 en 2013 de ontwikkeling van Noord vast te leggen.

“Ik had haar al vroeg in de smiezen,” zegt hij trots. “Ik had het gevoel dat de transformatie van Noord een historische ontwikkeling zou worden en zij moest dat voor ons vastleggen. Wat je afbreekt komt niet meer terug, maar het heeft wel veel mooie kunst opgeleverd.”

Het stadsdeel verwerft meer dan vijftig van haar schetsen, schilderijen en tekeningen, die worden gebruikt in gemeentelijke nota’s of als relatiegeschenk. In eigen beheer geeft ze een boek uit met een overzicht van haar werk, dat projectontwikkelaar Kohsiek eind 2014 onder ogen krijgt.

Nieuwbouwwijk Elzenhagen NoordBeeld Sigrid van Essel

“In elk van onze ontwikkelingen willen wij een kunstproject. Je waant je daar aan het einde van de stad, maar als je op hoogte komt, zie je dat het het hart van de metropool vormt, met Schiphol, Zaanstad en zelfs Almere Buiten in de verte. Zo weids zie ik de stad het liefst.”

Grijze streep

Kenmerkend voor Van Essels werk is dat zij de meeste aandacht besteedt aan de achtergrond van haar schilderijen, waardoor de toeschouwer als vanzelf ook naar de horizon wordt getrokken.

Nieuwe Leeuwarderweg en eindpunt metroBeeld Sigrid van Essel

De grote veranderingen op en rond het Buikslotermeerplein, de voorgrond van de acht panelen, vindt Van Essel het minst interessant. Dozen en blokken beelden gebouwen uit, een grijze streep stelt de Nieuwe Leeuwarderweg voor. Woonwijken vallen soms zelfs weg. Hoe verder weg van het middelpunt, hoe gedetailleerder het landschap. In de verte zijn details te zien als de molen van Brouwerij ’t IJ, de verkeerstoren van Schiphol, de Zuidas of de schoorstenen van vuilverbranding AEB.

Veel iconische gebouwen zou je overigens maar met moeite kunnen zien vanaf Gare du Nord, maar het uitvergroten of juist vervagen van details in het gezichtsveld beschouwt Van Essel als een onderdeel van haar artistieke vrijheid.

“De voorgrond spreekt voor zich, door het weglaten van details krijgt het schilderij een vorm van anonimiteit en vervreemding. Dat desolate verdwijnt in Noord, maar sinds Groningen ben ik er toch van gaan houden.” 

Buikslotermeer Noord met studentenflat CleyndertwegBeeld Sigrid van Essel

Waar is het te zien? 

Panorama Noordzicht zal in ieder geval te zien zijn in Pulse, een nieuwe woon-werktoren van projectontwikkelaar Wonam naast metrohalte Noord, die dit jaar gereed komt. De vraag is of dit een afdruk van het werk zal worden, omdat voor het tonen van een panorama een ronde ruimte het meest geschikt is. “Het kan zijn dat we grote afdrukken van het panorama in Pulse hangen en

voor het origineel op zoek gaan naar een plek waar iedereen het kan bekijken,” zegt opdrachtgever Robert Kohsiek van Wonam. Ook voor de onthulling van het panorama, en de honderden bij­behorende foto’s, tekeningen en schetsen die de totstandkoming van het werk laten zien, zijn Van Essel en Kohsiek nog op zoek naar een bijzondere, openbare plek, zoals een museum.

Een voorstudie van het uiteindelijke panorama.Beeld Sigrid van Essel

Panoramapand

Verspreid over Europa begon het schilderen van panorama’s in de 18de eeuw, en dat nam in Amsterdam een grote vlucht in de 19de eeuw, toen het tentoonstellen van enorme doeken een populaire attractie werd. In Amsterdam verschenen diverse panoramagebouwen waar steeds nieuwe doeken ­werden getoond, soms van wel 115 meter lang en 15 meter hoog. Bijna alle ronde gebouwen zijn afgebroken, alleen Panorama Mesdag in de Zeestraat in Den Haag is er nog.

Sigrid van EsselBeeld Hugo Rompa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden