PlusInterview

Oprichter abortusboot: ‘Mijn hoop is dat abortus uit het strafrecht verdwijnt’

Arts en activist Rebecca Gomperts (53) is pas tevreden wanneer voor alle vrouwen ter wereld de abortuspil verkrijgbaar is. Tot die tijd trekt ze ten strijde met de door haar opgerichte abortusboot en Women on Web. ‘Mijn hoop is dat abortus in Nederland uit het strafrecht verdwijnt.’

Rebecca GompertsBeeld Jitske Schols

Bij de eerste ontmoeting op het kantoor van Women on Waves in Oost excuseert Rebecca Gomperts zich: “Dit telefoontje móet ik even beantwoorden.” Wat volgt is een gesprek met een Nederlands meisje in Barcelona dat een hulpvraag heeft voor een vriendin die vier weken zwanger is en binnenkort naar haar familie in Ecuador gaat.

“Waarom wil ze niet wachten? Ah gos, ik snap de tijdstress, het kan zó urgent voelen. Women on Web kan de medicijnen alleen niet zo snel bij haar krijgen. Er is altijd een delay van een dag, maar de helpdesk in Spanje kan haar begeleiden in het traject, er is nog voldoende tijd.” Ze besluit het gesprek met: “Zeg haar door te ademen en wees vooral lief voor haar.”

Het is typerend voor Gomperts, die sinds 1999 wereldwijd strijd voert voor abortusrechten, via Women on Waves en Women on Web, allebei door haar opgericht. Ze is betrokken, gevoelig, strijdbaar en onverschrokken tegelijk. Tijdens het gesprek draagt ze, speciaal voor de foto, oorbellen van abortuspillen. 

“Hoe vind je ze? Ze zijn speciaal voor mij ontworpen door ontwerpster Eva van Kempen, ze passen in haar lijn ‘Her Body, Her Choice’, met onder andere een ketting van een spiraaltje en een choker van de pilstrip.”

Ze vertelt dat ze die nacht niet heeft geslapen. “Ik ging naar For Sama, iedereen moet die film zien. Ik raak weer geëmotioneerd als ik eraan denk.”

U ontvangt via Women on Web elke maand duizenden mails van vrouwen met vragen over ongewenste zwangerschap en abortus. Wat doet dat met u?

“Het blijft me raken. De verhalen van de vrouwen zijn vaak schrijnend. Vrouwen in Amerika die geen toegang hebben tot de gezondheidszorg, die uit huis zijn gezet en in hun auto slapen, een meisje uit Dubai dat wil vluchten voor haar familie. Ik zie het als mijn plicht als arts om deze vrouwen te helpen.”

U bent opgeleid tot arts, maar in een interview zei u dat de witte doktersjas u niet paste. Waarom niet?

“Ik hou van het vak, ik liep coschappen in het AMC ten tijde van de aidsepidemie. Dat was heel spannend, met dubbele handschoenen hielpen we de patiënten, vaak fantastische mensen, met wie ik bijzondere gesprekken voerde. Waar ik minder mee heb zijn de protocollen in het vak, het hiërarchische, dat ligt mij niet zo.”

Daarom volgde u tijdens uw studie medicijnen ook de avondopleiding aan de Rietveld Academie. Medicijnen en kunst, het klinkt als een tegengestelde wereld.

“Zo gek is dat niet, er zijn dichtende dokters en psychiaters die schilderen. De schoonheid van kunst, de ontroering die het brengt, biedt een tegenwicht aan het enorme menselijk lijden waar je als arts voortdurend aan wordt blootgesteld. Ik geloof dat het juist heel belangrijk is daarin de balans te vinden. Op de Rietveld volgde ik de autonome richting, wat betekende dat ik alles mocht doen waar ik zin in had. Dat was heel bevrijdend. Kunstenaars bieden mensen een alternatieve werkelijkheid, laten ze met een andere blik kijken. De kunstacademie heeft eraan bijgedragen dat ik een visie heb, dingen doe die in eerste instantie onmogelijk lijken en verder durf te kijken. Ik heb daar in mijn werk veel aan gehad.”

Op welke manier?

“Ik hou ervan op zoek te gaan naar juridische mazen in de wet. Zoals bij Women on Waves: de boot voer naar de havens van landen waar abortus illegaal was, maar als schip met de Nederlandse vlag vielen wij onder de Nederlandse wet. We voerden op het schip geen zuigcurettages uit, maar gaven wel voorlichting en deden de overtijdbehandeling, tot zestien dagen overtijd, met abortuspillen.”

U bent geboren in Suriname, heeft u nog herinneringen aan de jaren dat u er woonde?

“De familie van mijn vader vluchtte naar Suriname vanuit Duitsland en Portugal op de vlucht voor de jodenvervolging door de katholieken in de zestiende eeuw. Hij is er geboren en getogen. Ik was drie jaar toen we met het gezin naar Nederland verhuisden, omdat mijn vader een baan als werktuigbouwkundige kreeg in Zeeland. In de tijd van Bouterse keerde ik voor het eerst terug naar Suriname, ik ging werken in een ziekenhuis in de binnenlanden. De geur van het land maakte meteen enorm veel emoties bij mij los. Weer later zijn we nog een keer met de kinderen en mijn vader teruggegaan, dat was heel bijzonder; we bezochten plekken uit zijn jeugd, zoals zijn geboortehuis en de synagoge in Paramaribo.”

U groeide op in Vlissingen. Daar nam uw moeder u een keer meer naar de Rainbow Warrior, het schip van Greenpeace. Wat voor impact had dat op u?

“Het was eind jaren zeventig, ik was een jaar of tien. We mochten het schip op en ik zag foto’s van zeehonden. De bemanning bestond uit allemaal stoere mannen en vrouwen, die we vragen mochten stellen. Het maakte enorm veel indruk op me, al die bevlogen mensen die iets wilden betekenen voor de wereld. Na mijn studie medicijnen ben ik een periode arts-matroos geweest op de Rainbow Warrior II. Naast mijn werk als arts voor de bemanning, stond ik als matroos ook gewoon het dek te schrobben en de boot te verven.”

De ervaringen tijdens uw werk als arts in Afrika en op uw reizen met de Rainbow Warrior II naar Zuid-Amerika inspireerden u om in 1999 Women on Waves op te richten. Wat maakte u in die landen mee?

“Tijdens mijn coschappen in Guinee, in Afrika, werkte ik samen met een Franse arts. We zagen vrouwen bijna doodgebloed binnenkomen na een illegale abortus. Er werden stokken in hun baarmoeder gestoken om een abortus op te wekken. Ik deed er mijn eerste, illegale, abortus onder begeleiding, met een lepel met een scherp randje; een scherpe curette, een methode die niet meer toegepast wordt.”

Rebecca GompertsBeeld Jitske Schols

“Daarna werkte ik in Nederland als abortusarts in een kliniek, maar pas toen ik met de Rainbow Warrior II in Zuid-Amerika kwam, en daar overal meisjes en vrouwen sprak over hun afschuwelijke ervaringen met illegale abortus, ontstond bij mij ook de politieke bewustwording rondom het onderwerp. Ik besefte dat er meer aan de hand, het is niet alleen een kwestie van slechte gezondheidszorg of slechte infrastructuur, het gaat veel verder dan dat. Volgens recente cijfers van het Guttmacher Institute worden er elk jaar wereldwijd 52 miljoen abortussen uitgevoerd, de helft daarvan is onveilig. Elk jaar sterven er 22.800 vrouwen in het ­proces. En toch blijft het illegaal in veellanden.”

In de documentaire Vessel komen beelden van u in een Portugese talkshow voorbij, zwanger van uw eerste kind. Daar vertelt u, zichtbaar geëmotioneerd, aan een conservatieve politicus dat u zelf ook ooit een abortus heeft gehad. Speelde uw persoonlijke ervaring een rol om te doen wat u doet?

“Het is nooit mijn motivatie geweest. Mijn ervaring is niet uniek, de gemiddelde gynaecologische geschiedenis van een vrouw is als volgt: je hebt een abortus, een miskraam en een kind. Alleen over die abortus doet een aantal mensen in de wereld heel ingewikkeld. Het is in het belang van sommige instituten of politici om de arme groepen in hun greep te houden, zoals Trump nu doet. Hij is de eerste Amerikaanse president die een toespraak heeft gehouden bij een grote anti-abortusdemonstratie. Arme mensen, vooral minderheden, in de VS kunnen het ziekenhuis niet meer betalen, abortusklinieken worden gesloten. Het aantal geregistreerde abortussen neemt daardoor af, waardoor het nu weer ondergronds gebeurt, het is allemaal heel zorgelijk.”

Met de boot van Women on Waves voer u samen met een team onder meer uit naar Ierland, Portugal, Spanje, Marokko en Zuid-Amerika. Overal waar u komt, ondervindt u veel tegenwerking; mariniers houden de boot tegen, protesterende menigtes staan schreeuwend op de kade. Hoe gaat u met al die tegenwerking om?

“Ik ben niet snel bang. En ik zie overal een uitdaging in. Ik denk bij tegenwerking juist: hoe gaan we ervoor zorgen dat iets wél lukt, dat de vrouwen hier toch geholpen kunnen worden?”

Hoe gaat u om met de pro life-activisten?

“Ik respecteer alle verschillende vormen van levensbeschouwing, als iemand anti-abortus is, is dat prima. Zolang je jouw overtuiging maar nooit oplegt aan anderen. Waar ik heel veel moeite mee heb, is de veroordeling. En in een democratie zoals Nederland heb je absoluut níet het recht om vrouwen bij een abortuskliniek tegen te houden. Het is heel intimiderend en het recht van privacy wordt overtreden. Protesten bij klinieken zouden verboden moeten worden, vind ik. Protesteer gewoon op het Binnenhof.”

U heeft vorig jaar de Food and Drugs Administration (FDA) in de VS aangeklaagd, waarom?

“Ze dwarsbomen het voorschrijven van abortuspillen via onze dienst Aid Access. En we vermoeden dat ze de twee betaalsystemen waar we mee werken hebben verzocht om geen zaken meer met ons te doen, zodat vrouwen de 90 dollar voor de abortuspillen niet kunnen overmaken. Ik geloof dat dit oprecht een mensenrecht is om te verdedigen en wat ik doe is in overeenstemming met de Amerikaanse grondwet. Er zit een geweldige advocaat op de zaak en we gaan gewoon door met Aid Access. Sinds we op 30 maart 2018 begonnen hebben we 37.007 aanvragen voor abortuspillen gekregen en hebben we 7131 recepten uitgeschreven. Die aanvragen komen vooral van vrouwen uit de zuidelijke staten, waar veel armoede is en bijna geen abortusklinieken meer zijn vanwege de strenge wetten.”

De abortusboot is sinds 2017, toen het schip in Guatemala werd vastgehouden en het te gevaarlijk werd, niet meer uitgevaren. Komt de boot nog terug?

“Na Guatemala hebben we nog een campagne met de boot gedaan in Mexico. Toen we de eerste keer met de boot onderweg gingen, in 2001 naar Ierland, zorgde dat voor veel beroering. Het haalde de voorpagina’s van internationale kranten. Het ging over piraterij, vrijheid, de zee, over verzet en vrouwenrechten. Women on Waves had meteen een enorme symbolische waarde. Op een gegeven moment is het tijd voor nieuwe acties om de aandacht te vestigen op het recht op abortus. We hebben Women on Web opgericht, om via telegeneeskunde vrouwen wereldwijd aan abortuspillen te helpen. We hebben acties georganiseerd waarbij we de abortuspil lieten bezorgen per drone in Polen, maar die wetten veranderen razendsnel. Twee rijdende robots met webcams met daarop abortuspillen geplakt, vanuit Amsterdam bestuurd door mijn destijds 12-jarige zoon, bezorgden pillen bij een vrouw in Belfast, Noord-Ierland. We zien wel wat de volgende actie wordt.”

Voor Women on Web werkt u nauw samen met een team, waar bestaat het werk uit?

“We trainen over de hele wereld vrouwenorganisaties om via Safe Abortion Hotlines informatie te geven aan vrouwen die ongewenst zwanger zijn, over hoe je de abortuspil dient te gebruiken. In 2019 werden 180.000 mails beantwoord door ons helpdeskteam, in 22 talen. Als ze abortus-pillen, zoals mifepriston en misoprostol, willen bestellen, verwijzen we ze naar een apotheek in India of we leggen uit hoe ze het lokaal kunnen regelen. Vanuit India worden de pillen thuis bij de vrouwen afgeleverd per post. Sommige landen censureren onze websites, onder andere in Turkije, Saudi-Arabië en Brazilië.”

Toegang tot abortus is een mensenrecht, stelt u, net als de Verenigde Naties. Net als toegang tot goede gezondheidszorg. Hoe is het in Nederland met het recht op abortus gesteld?

“Abortus valt in Nederland onder het strafrecht. Het mag alleen uitgevoerd worden na vijf dagen bedenktijd, in een kliniek met een vergunning. Daarvan zijn er maar dertien in heel Nederland, de meeste zitten in de Randstad. Wie in Zeeland woont moet naar Rotterdam. Stel je hebt drie kleine kinderen of een controlerende partner, of je hebt te maken met huiselijk geweld? En als je hier ongedocumenteerd leeft, of als buitenlandse student, dan moet je een abortus zelf betalen. Kosten: vijfhonderd euro.”

“De abortuspil is betaalbaarder, want hij kost maar 25 euro. En voor een meisje uit een strenge familie is een bezoek aan een abortuskliniek een enorme drempel, fysiek en mentaal, maar een bezoek aan de huisarts is dat veel minder. Veel problemen kunnen eenvoudig opgelost worden door de abortuspil bij de huisarts te verstrekken. De pil is in Nederland al sinds 2000 beschikbaar, maar werd in die tijd alleen maar aan abortusklinieken en ziekenhuizen verstrekt. Sinds kort is het wel mogelijk om de pil via de apotheek te verkrijgen, maar nog weinig huisartsen schrijven hem voor en niet alle apotheken willen de pil geven.”

U leeft voor uw werk. Toch bent u volgens uw collega en vriendin gynaecoloog Gunilla Kleiverda, een geïnteresseerde, warme vriendin.

“Mijn vrienden zijn heel lief en vergevend. Ik probeer er voor ze te zijn op belangrijke momenten. Laatst kon ik niet bij de begrafenis van de moeder van een vriendin zijn, dat vond ik heel naar.”

Ontspant u weleens?

“Sinds een paar jaar heb ik hot yoga ontdekt. De combinatie van fysieke inspanning, zweten en opperste concentratie werkt ontzettend goed voor mij. Ik ben soepel geworden en kan opeens allerlei dingen, zoals op mijn handen staan. Ik schaats ook graag, en heb een zeilbootje.”

Hoe combineert u uw drukke schema met het opvoeden van twee tieners?

“Mijn kantoor is op loopafstand van ons huis. Ik kon de kinderen vroeger naar school brengen of snel naar huis als er iets was. Toen ze heel klein waren nam ik ze ook mee op reis, maar Amsterdam is altijd de thuisbasis geweest. Als ik in het buitenland ben, nooit langer dan tien dagen, zijn ze bij bij mijn ouders, zus of bij hun vader.”

Rebecca GompertsBeeld Jitske Schols

“We zijn uit elkaar maar ons contact is goed. Het grootste deel van de tijd wonen de kinderen bij mij. Ze klagen weleens dat ik te veel werk, maar eigenlijk weten ze niet beter. Het gaat goed met ze, ze zitten allebei op het gymnasium en hebben het naar hun zin. Mijn prioriteit ligt bij mijn kinderen en mijn werk, de rest doet er niet zo toe. Ik moet bijvoorbeeld niet aan een relatie denken nu. Ik vind het ook goed dat mijn kinderen zien dat je niet per se een relatie nodig hebt om een gelukkig leven te leiden. Er zijn zo veel stellen die samen ongelukkig zijn en toch bij elkaar blijven, dat lijkt me een slechter voorbeeld.”

Terugblikkend op de laatste twintig jaar, wat heeft u bereikt?

“Met Women on Waves zijn we door de bootcampagnes medekatalysator geweest voor het legaliseren van abortus in Ierland en Portugal. Tijdens de eerste campagne naar Ierland zijn op de boot de organisaties Doctors for Choice en Lawyers for Choice opgericht, die belangrijk waren tijdens de campagnes voor de legalisatie. Uit wetenschappelijk onderzoek bleek dat het aantal vrouwen in Ierland dat via Women on Web abortuspillen heeft besteld, is gestegen, normaal waren waren deze vrouwen naar Engeland gegaan voor een abortus. Zelfs de meest conservatieve politieke partijen in Ierland waren het er uiteindelijk mee eens dat abortus gelegaliseerd moet worden. Dat dit nu gebeurd is, daar hebben onze data aan bijgedragen.”

En wat staat er nog op uw to-dolijst?

“Er is nog genoeg te doen. Op veel plekken in de wereld zijn de abortuswetten verbeterd, op andere plekken verslechteren ze juist. In Frankrijk en Ierland wordt de abortuspil al door de huisarts verstrekt, mijn wens is dat het ook in Nederland gebeurt. Abortus moet laagdrempelig worden, zodat ook kwetsbare vrouwen toegang hebben. Nu zijn er nogal allerlei restricties, die nergens op zijn gebaseerd, het zijn de christelijke partijen die het tegenhouden.”

“Tegelijk wordt er vanuit onze regering wel subsidies gegeven aan de pro-life organisatie Siriz, gerebrand als ‘Hulp bij ongewenste zwangerschap’. Zij krijgen per consult ongeveer evenveel geld als een abortuskliniek die een medische behandeling geeft. Onbegrijpelijk. Mijn hoop is dat abortus in Nederland uit het strafrecht verdwijnt, want op deze manier blijft het gestigmatiseerd.”

Nieuws is dat u bezig bent met het op de markt brengen van een nieuwe vorm van anticonceptie, die zonder recept verkrijgbaar is. Het gaat om een pil die maar één keer per week geslikt hoeft te worden, geen klachten geeft, en die ook als morningafterpil of in hogere dosis als abortuspil kan worden gebruikt. Wat betekent deze pil in de toekomst voor vrouwen?

“Het is een pil die we samen met de Karolinska Institute en Tblisi State Medical University ontwikkelen. De pil past beter in het leven van vrouwen; je hoeft er maar vier per maand te slikken, of alleen als pre- of afterpil bij af en toe seks. We weten al dat hij werkt, maar het wachten is nog op een laatste advies van de European Medicine Agency. Daarna kunnen we de pil voor uitgebreid onderzoek gaan testen onder een groep vrouwen. Over vijf jaar moet hij zeker verkrijgbaar zijn.”

Vindt u uzelf een feminist?

“Goh… ja, ik denk het wel. Labels vind ik altijd ingewikkeld en niet interessant. Maar ik heb zeker geen allergie tegen het woord. Ik sta op de schouders van allemaal grote feministen uit de vrouwenbeweging, vrouwen die mij hebben geholpen. Ik hoop dat er straks ook weer allemaal mensen op mijn schouders zullen gaan staan. De strijd houdt niet op.” 

Rebecca Gomperts, 29 juli 1966, Paramaribo, Suriname

1993 Bachelor/master aan de avondopleiding Rietveld Academie
1994 Geneeskunde, Universiteit van Amsterdam
1996-2003 Abortusarts in diverse klinieken in Nederland
1997-1999 Arts-matroos op de Rainbow Warrior II
1999 Zeilvaartopleiding aan de Enkhuizer Zeevaartschool
1999 Oprichting Women on Waves
2001 Women on Waves vaart voor het eerst uit naar Ierland
2002 Onderscheiden met de Women Making History Award van Planned Parenthood of New York City en de Clara Meijer-Wichmann Penning van de Liga voor de Rechten van de Mens
2005 Start van Women on Web
2007 Global Women’s Rights Awards van de Feminist Majority Foundation
2015 Krijgt Els Borst oeuvreprijs
2018 Oprichter Aid Access
2019 Start ontwikkeling nieuw voorbehoedsmiddel voor vrouwen
Gomperts woont in Oost met zoon (13) en dochter (14).

Rebecca Gomperts als kind.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden