PlusAchtergrond

Op zoek naar het verdwenen kasteel van Weesp: ‘Het is door de Fransen met de grond gelijk gemaakt’

Onderzoek met een drone naar kasteel Huis ten Bosch in Weesp. ‘De moderne archeologie stelt dat je zaken laat zitten waar ze zitten om ze te beschermen.’ Beeld Daphne Lucker
Onderzoek met een drone naar kasteel Huis ten Bosch in Weesp. ‘De moderne archeologie stelt dat je zaken laat zitten waar ze zitten om ze te beschermen.’Beeld Daphne Lucker

In vijf dagen rondden archeologen van de gemeente Amsterdam een onderzoek af naar kasteel Huis ten Bosch in Weesp. Graven deden ze niet; er werden nieuwe technieken gebruikt. ‘Het lijkt erop dat er een tweede gracht is geweest.’

Dylan van Eijkeren

Het liefst zou je een verhaal over een archeologisch onderzoek natuurlijk beginnen met ronkende termen als ‘diepgravend’, ‘met de poten in de modder’ en ‘flink baggeren’. Maar de moderne archeologie doet niet aan graven, modder of bagger, die doet aan multispectrale camera’s, aan magnetometers, aan drones, aan warmtemetingen door middel van thermische camera’s en aan elektromagnetische inductie.

En zo kwam het dat, op een aantal kille ochtenden in februari, de Amsterdamse stadsarcheologen Thijs Terhorst (36) en Ranjith Jayasena (46) op hun rubberlaarzen ietwat werkeloos toezagen terwijl technische experts hun werk deden. Er liep een man met een karretje door een Weesper weiland; een andere man bestuurde op een andere ochtend een drone. Terhorst: “De moderne archeologie stelt dat je zaken laat zitten waar ze zitten om ze te beschermen, opdat er in de toekomst nog beter en exacter onderzoek kan worden gedaan. Opgraven kan je maar een keer doen, daarna is de meeste informatie weg.”

Het kasteelonderzoek trok bepaald de aandacht – kennelijk spreken ook ‘vandaag de moderne Tinderdag’ de wufte jonkvrouwen en koene ridders van weleer nog altijd tot de verbeelding. Hoewel er niet veel te zien viel (of valt) op het gras aan de Gooilandseweg, nabij Fort Uitermeer, keken cameraploegen, radioreporters en schrijvende verslaggevers hun ogen uit naar een man die een drone bestuurde. Het 13de-eeuwse kasteel Huis ten Bosch is volledig onder de aarde verdwenen. Jayasena: “Mensen stellen zich, heel spannend, toch een ridder aan de Vecht voor.”

“Je ziet er niets, hooguit wat glooiingen, aan de oppervlakte valt niets te vinden,” tempert Jayasena de verwachtingen van kasteelfanaten en slotgrachtliefhebbers. Bovendien is de akker privébezit, en hangt er een bordje ‘Verboden toegang voor onbevoegden’ aan het boerderijhek. Overigens vindt de eigenaar van de huidige boerderij Huis ten Bosch, de jongste van minstens drie generaties ter plekke, het onderzoek uiterst interessant. Niet voor niets heeft hij boven zijn haard een tekening van het verdwenen kasteel hangen.

Meermalen verwoest

Maar: een weiland met wat schapen erin – dat werpt de vraag op wat Jayasena, Terhorst en hun collega’s eigenlijk dachten te vinden aan de lommerrijk krullende N236. Thijs Terhorst: “We vroegen ons af hoe de plattegrond van dat kasteel eruitziet, waar de voorburcht stond, en of er gebouwen omheen hebben gestaan. Het kasteel is ook meermalen verwoest geweest, wellicht krijgen we daar zicht op.”

Het kasteel werd vermoedelijk voor 1250 in opdracht van Egbertus van Amstel gebouwd – in dat jaar stond het er zeker. Zijn familie had als leenmannen van de bisschop van Utrecht een belangrijke rol gespeeld in de veenontginningen van Amstelland en het gebied van de strategisch gunstig gelegen kruising van de Vecht en het Uitermeer. Inkomsten kwamen uit visserij en jacht. Leenman Van Amstel begon zich echter ook te mengen in de strubbelingen tussen de bisschop van Utrecht en de graaf van Holland, waardoor het kasteel een aantal keren werd belegerd en tot puin werd gereduceerd.

Weergave van kasteel Huis ten Bosch in de collectie Atlas Schoemaker, 1710-1735. Beeld Koninklijk Oudheidkundig Genootschap
Weergave van kasteel Huis ten Bosch in de collectie Atlas Schoemaker, 1710-1735.Beeld Koninklijk Oudheidkundig Genootschap

De genadeklap kwam echter van buiten. In het Rampjaar 1672 – precies 350 jaar geleden – werd voor het eerst de Hollandse Waterlinie getest als verdedigingswerk. Die bleek prima te werken, maar het kasteel Huis Ten Bosch stond precies aan de verkeerde kant van de waterlinie. Thijs Terhorst: “Het is door de Fransen toen met de grond gelijkgemaakt, uit frustratie, omdat hun leger daar tot stilstand werd gebracht.”

Modderwerkers

Maar de Amsterdamse graaf- en modderwerkers wilden meer weten, zegt Jayasena. “We wilden ook een beter beeld krijgen van de ontwikkeling van Weesp en Amsterdam. En we waren benieuwd of het kasteel aansluit bij andere Noord-Hollandse kastelen uit die tijd, zoals het Muiderslot. Die omvatten vaak meer dan een fort, een centraal gebouw met een gracht eromheen, en van kasteel Huis ten Bosch wisten we eigenlijk niet meer dan dat. Maar er waren sterke aanwijzingen dat er bijvoorbeeld een voorburcht moet zijn geweest. Ook op andere plekken in het land is recent gebleken dat kastelen vaak meer waren dan een gebouw met een gracht. Soms waren er wel vijf grachten. Zulke vergelijkingen kunnen er ook toe leiden dat we Huis ten Bosch preciezer kunnen dateren.”

De archeologen moesten het in het veld even aanzien, maar de onderzoeken door middel van elektromagnetische inductie, magnetometrie en een drone die het reliëf in het landschap tot op de millimeter in kaart bracht, hebben tot resultaten geleid. Ze ‘projecteerden’ de bevindingen van de verschillende methoden ‘over elkaar heen’, ‘combineerden’ die, en daar vormde zich een beeld van het oude kasteel.

Jayasena, enthousiast wijzend naar kaarten op een tafel in gebouw De Bazel, waar de archeologische afdeling huist: “Daar, iets verderop van het kasteel, zie je een baan, een soort geul, die dieper ligt. Booronderzoek wees uit dat die is opgevuld met puin, met middeleeuwse bakstenen. Het lijkt er dus op dat er een tweede gracht is geweest. We hebben een heel mooi beeld gekregen. Als al het puin was uitgespreid over het terrein, hadden we alleen een soort rare pannenkoek gezien.”

Boerderij Huis ten Bosch op het onderzoeksterrein. De eigenaar heeft boven zijn haard een tekening van het verdwenen kasteel hangen. Beeld Daphne Lucker
Boerderij Huis ten Bosch op het onderzoeksterrein. De eigenaar heeft boven zijn haard een tekening van het verdwenen kasteel hangen.Beeld Daphne Lucker

“Heel leuk is dat we op kadasterkaarten uit 1832 op dezelfde afstand van het kasteel, aan de andere kant een langwerpig perceel zien. Het is nog hypothetisch, maar het lijkt erop dat er een tweede gracht is geweest. De voorburcht hebben we niet gevonden, al hebben we wel een idee waar die zou kunnen liggen. Daar zijn we nog niet aan toegekomen.”

Stenen en kanonskogels

Terhorst: “Er is een beschrijving uit 1732 waarin wordt gesproken over hopen stenen en kanonskogels op het terrein. Dat zijn de restanten van het kasteel en de verwoesting ervan door de Fransen. De vraag is waar die bakstenen zijn gebleven. Staan er in Weesp gebouwen met bakstenen van Huis ten Bosch? Oude bakstenen gezocht, dus.”

De archeologen zijn dan niet alles aan de weet gekomen, ze hebben wel veel geleerd. De samenwerking met de experts van de technische onderzoeken, het lezen van de resultaten, het over elkaar heen leggen van de kaarten, de rapportages. Terhorst: “De combinatie van deze methoden zorgt voor meer feedback. Alleen door zulk onderzoek te doen, kunnen we onze methoden aanscherpen en verder ontwikkelen.” Jayasena: “Onderzoek gaat ook veel sneller op deze manier, we waren in vijf dagen klaar en het terrein bleef intact.”

En nu? Het terrein wordt begraasd, er valt niets te zien; wat gebeurt er met de nieuw verworven wetenschap omtrent kasteel Huis ten Bosch? Jayasena: “We willen iets teruggeven, het moet niet blijven bij een wetenschappelijk rapport. We denken aan een 3D-reconstructie of een informatiebord, misschien bij Fort Uitermeer, dat nu ook altijd al veel belangstellenden trekt. En Uitermeer heeft gemeenschappelijk met Huis ten Bosch dat het niet voor niets op die plek ligt: het is van de dertiende eeuw tot de Tweede Wereldoorlog altijd een strategisch belangrijke plek geweest.”

De band tussen Amsterdam en Weesp

De stadsarcheologen ontkennen niet dat de timing van hun onderzoek naar kasteel Huis ten Bosch in Weesp te maken heeft met de bestuurlijke samenvoeging van de twee steden. “Dit kasteel bewijst dat er altijd al een band was tussen Weesp en Amsterdam,” zegt Ranjith Jayasena.

Thijs Terhorst: “Ook wilden we de Weespers graag kennis laten maken met de archeologische dienst die we hier hebben, want die had Weesp nog niet.”

Jayasena: “Je ziet grotere verbanden, omdat je naar een veel groter gebied kijkt. Zo’n kasteel staat niet los van de ontwikkelingen in Amsterdam. Je ziet de economie, de politiek, het militaire, en ook de strubbelingen in een grensgebied. En je ziet natuurlijk hoe ver de macht reikte van de heren Van Amstel. Wat we in elk geval kunnen vaststellen, is dat de band tussen Weesp en Amsterdam verder gaat dan de fusie van dit jaar.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden