PlusAchtergrond

Op de set weet niemand hoe je een schaakbord fatsoenlijk opstelt

Een bekende truc in films en reclames: zet een personage achter een schaakbord en hij straalt intelligentie uit. Dat zou misschien werken als het bord en de stukken eens goed stonden.

Woody Allen in What's New Pussycat? (1965).

Op YouTube staat een filmpje waarin twee mannen te zien zijn die een potje schaak spelen. Daaronder een woordenwisseling:

Whitenightf3: ‘Het bord staat verkeerd. Iedere beginnende schaker weet dat het veld rechtsonder wit hoort te zijn.’

Rihime: ‘Shut up nerd.’

Wijsneuzerij en gescheld: op zich niets nieuws onder de zon in internetland. Maar deze fittie staat voor iets groters, iets wezenlijkers. Een botsing der wereldbeelden. Een schisma tussen preciezen en rekkelijken. Een ruzie die bovendien dwingt tot stellingname: hoort u bij de mensen die zich ergeren aan verkeerd opgestelde schaakborden of bent u van de school ‘gut waar zou je je druk om maken?’

Om die laatste categorie meteen maar te kaltstellen: ja, natuurlijk zijn er belangrijkere zaken op deze aardbol. Op de schaal van ergheid leggen verkeerd opgestelde schaakborden het af tegen oorlogen, hongersnoden en de uitbraak van vreselijke ziekten, maar dat geldt ook voor hondenpoep op straat en pratende mensen in een stiltecoupé, en daar winden we ons ook ongelooflijk over op. Dus laten we dit probleem alsjeblieft niet bagatelliseren: verkeerd opgestelde schaakborden op foto’s en in films zijn een plaag die zo snel mogelijk uitgeroeid dient te worden.

Voetballen met een rugbybal

De kwestie in een notendop: een juist opgesteld schaakbord heeft linksonder een zwart veld, rechtsonder een wit veld. De witte dame staat in de beginopstelling op een wit veld en de zwarte dame op een zwart veld. Tamelijk eenvoudig allemaal.

En toch gaat het op foto’s en films, waar het schaakbord vaak als een attribuut wordt gebruikt dat intelligentie of listigheid moet suggereren, vrijwel altijd fout. Of het bord is een kwartslag gedraaid, dus met een wit veld in de linkerhoek, of er staat een stelling op het bord waarvan iedereen met ook maar het minste verstand van schaken direct ziet: dit kan niet, dit slaat nergens op, hier heeft niemand de moeite genomen om even aandacht te besteden aan wat er op dat bord gebeurt.

Neem het YouTubefilmpje waarover Whitenightf3 en Rihime het met elkaar aan de stok kregen. Oud-wereldkampioen boksen Vladimir Klitsjko wordt geïnterviewd terwijl hij een potje schaak speelt tegen een journalist van de Financial Times. Klitsjko heeft er speciaal een mooi pak voor aangetrokken, en ook het schaakbord is niet voor niets gekozen: het voormalig zwaargewicht wil laten zien dat hij meer is dan een spierbundel. Hij heeft ambities in het zakenleven.

“Schaken helpt om focus te houden,” zegt de interviewer, die Klitsjko complimenteert met zijn spel. “Je schaakt zoals je bokst: geen fouten maken, je tegenstander op afstand houden.” Klitsjko lacht. Dan slaat hij de dame van zijn tegenstander, die terstond opgeeft.

Leuk gedaan, maar zoals in de discussiepanels door meerdere mensen wordt opgemerkt: er klopt geen hout van. Niet alleen staat het bord een kwartslag gedraaid, de dame en de koning zijn ook verkeerd opgesteld, en de zetten die beide spelers doen tonen geen enkele logica. ‘Ik betwijfel of je dit wel schaken kunt noemen. Het is alsof je gaat voetballen met een rugbybal,’ schrijft iemand.

Eindeloze lijst

Een schrale troost voor Klitsjko en de FT-journalist: ze verkeren in goed gezelschap. Van Barack Obama die zich tijdens zijn presidentschap liet vastleggen door zijn vaste fotograaf Pete Souza terwijl hij schaakt op een bord dat een kwartslag gedraaid is. Van Kevin Spacey die in de serie House of Cards als Frank Underwood snode plannetjes bedenkt terwijl hij achter een verkeerd opgesteld schaakbord zit. Bing Crosby in de film Pennies from ­Heaven uit 1936: idem.

De lijst films met schaakblunders is eindeloos, en het zijn niet de minste titels: The Great Escape, What’s New Pussycat, The Silence of the Lambs, The Shawshank Redemption, The Da Vinci Code. Zelfs in de actiefilm uit 2015 die nota bene Checkmate heet, gaat het mis: acteur Danny Glover zit achter een bord met een onreglementaire opstelling.

Bénédicte Ficq en Jeroen Spitzenberger in Linda., oktober 2019.Beeld Jip Merkies/Linda

Niet erg, wel ergerlijk

Wiskundige Pepijn van Erp, die op zijn Wikipediapagina wordt omschreven als ‘skeptisch activist’ en in die hoedanigheid dubieuze wetenschappelijke claims onderzoekt voor de Stichting Skepsis, beheert de Tumblr-pagina Chess Fails, waar hij foto’s van verkeerd opgestelde schaakborden verzamelt. “Ik ben er in 2015 min of meer voor de grap mee begonnen, maar het is inmiddels een behoorlijke collectie.”

Van Erp, zelf een zeer behoorlijk amateurschaker, blijft zich erover verbazen hoe vaak het fout gaat in films, in reclames of in modefotografie. “Is het erg? Nee, dat niet, eerder ergerlijk. En grappig: het gaat vaak om enorm dure producties, waarbij aan de kleinste details aandacht wordt besteed, en waar ontzettend veel mensen op de set rondlopen. Is er dan niemand die dat bord even fatsoenlijk kan opstellen?”

Dat regisseurs en fotografen een fascinatie hebben voor het schaakspel is niet verwonderlijk. Alleen al vanwege esthetische redenen is het bord een geliefd ­rekwisiet: twee mensen die voorover­gebogen, diep in gedachten verzonken en zwijgend tegenover elkaar zitten is een treffend beeld. Het schaakbord is een manier om personages diepte te geven: schakers worden geassocieerd met intelligentie, tactisch vernuft en geslepenheid. Voor vrouwen die schaken, komt daar dikwijls nog een erotische component bij. Het is een filmcliché: een femme fatale, diep de­col­le­té, stilettohakken, neemt vertraagd een trek van haar sigaret, kijkt haar mannelijke tegenstander strak aan, pakt een stuk op en zet het krachtig weer neer op een van de 64 velden. De man kijkt verdwaasd naar het bord, dan naar de vrouw, en weer terug naar het bord. Hij staat schaakmat. En de volgende scène wordt hij vermoord met een ijspriem. Of zoiets.

Kees Hulst (l) en André van Duin in Het geheime dagboek van Hendrik Groen.Beeld Max/NPO

Totaal debiel

Advocaat Bénédicte Ficq en acteur Jeroen Spitzenberger werden in het dubbelinterview in Linda. van vorig jaar oktober gefotografeerd terwijl ze aan het schaken zijn. Daar was over nagedacht: het nummer had als thema ‘slim is sexy’. Het is een fraai beeld: tegen een zwarte achtergrond zitten de twee tegenover elkaar, beiden gekleed in zwart-wit, op de vloer ligt vinyl dat correspondeert met de zwart-witte velden van het bord.

Maar, inderdaad, het bord staat verkeerd.

“Ja, een totaal debiele foto,” zegt Ficq aan de telefoon. Ze herinnert zich de fotoshoot nog goed. “Het was de heetste dag van het jaar, het ging allemaal heel chaotisch en er was niemand die ook maar een seconde de stelling op het bord op werkelijkheid beoordeelde.”

Ficq leerde in haar jeugd schaken, zag dus dat het bord niet goed stond en heeft dat ook gezegd, maar het werd niet belangrijk gevonden. “Toen heb ik er verder maar niet meer over doorgezeurd.”

Fotograaf Jip Merkies weet ook nog hoe de sessie verliep. “Het idee van dat bord kwam van de beeldchef van Linda. Het stond in het moodboard dat voor deze shoot was gemaakt. Wij hebben die ochtend nog een schaakspel geregeld bij een spelletjeswinkel, omdat het bord dat we hadden niet geschikt was.” Merkies, zelf geen schaker, wist wel dat het bord een kwartslag gedraaid stond. “Maar dat was voor de foto niet heel belangrijk. Wel hebben we een realistische stelling op het bord gezet, die ook nog een mooi beeld gaf, met witte en zwarte stukken aan beide kanten van het bord.”

De beste intenties, maar toch nog de fout in gaan. Dat gold ook van André van Duin toen hij de rol van E­vert ging spelen in Het geheime dagboek van Hendrik Groen. Acteren ging hem lastig af, zei hij in een interview in de Volkskrant. “Bij het schaken bijvoorbeeld, moest elke zet kloppen, want er zijn altijd kijkers die denken: dat kán helemaal niet! Dan moest ik én aan mijn tekst én aan die zetten denken.” En toch gaat het op de persfoto van de serie alsnog faliekant mis: Van Duin zit achter een gedraaid bord, waarop de koning en dame ook nog eens op de verkeerde plek staan.

Elegante stelling

Ook de makers van From Russia with Love, de James Bondfilm uit 1963, hadden de beste bedoelingen. In een scène speelt de Tsjechische boef Kronsteen, van het Spectre-syndicaat, tegen de Britse grootmeester Mac Adams. Regisseur Terence Young heeft zijn huiswerk gedaan: op het bord staat een stelling uit een partij tussen oud-wereldkampioen Boris Spasski en David Bronstein, gespeeld tijdens het Russisch kampioenschap van 1960. Deze partij wordt door schaakexperts beschouwd als een van de elegantste stellingen die ooit op het bord is verschenen.

Alleen: twee cruciale witte pionnen ontbreken.

David Edmonds, die een boek schreef over de legendarische WK-match tussen Spasski en Bobby Fischer in 1972, deed uitgebreid onderzoek naar schaakstellingen in films, en ergerde zich kapot aan de omissie. ‘Voor From Russia with Love was een multi-multi-multimiljoenenbudget beschikbaar, en dan kunnen ze niemand vinden die de stelling op het bord goed zet. Niets is irritanter voor een schaker,’ schreef hij in het artikel Why movies get chess wrong, dat vorig jaar op Medium.com verscheen.

The Simpsons, seizoen 28.

Pretentie

Irritant. Ergerlijk. Wel grappig. Zowel Van Erp als Edmonds, die een studie hebben gemaakt van verkeerd opgestelde schaakborden, zijn mild in hun oordeel over de vele blunders in films. Die geven hooguit blijk van valse pretentie: mensen die zich intelligenter willen voordoen dan ze zijn en door de mand vallen. Ach.

In zijn boek Echte pretentie, dat vorig jaar verscheen, bepleit schrijver Joost de Vries zelfs dat ‘doen alsof’ nog altijd te prefereren is boven ons te verzoenen met de middelmaat. Sterker nog: pretentie is de motor voor vooruitgang, schrijft hij. ‘De waarde van pretentie, cultureel of anderszins: om intellectueel te worden, moet je eerst een pseudo-intellectueel zijn. (…) Je bent wannabe voordat je authentiek bent. Je bent pretentieus, tot je het niet meer bent. Maar dan ben je hopelijk net iets meer dan je eerst was.’

Met andere woorden: het begint met films en foto’s waarop mensen net doen alsof ze kunnen schaken, en uiteindelijk zal de edele schaaksport er alleen maar beter van worden.

Had YouTube-reaguurder Rihime dan misschien toch een punt met zijn ‘shut up nerd’?

Niet helemaal. Want hoe funest het bagatelliseren van het probleem van de verkeerd opgestelde schaakborden kan zijn, openbaart zich in Osdorp. Daar, op de kruising van Tussen Meer en Hoekenes, staan sinds november vorig jaar op een speelplaatsje aan het water drie tafels met schaakborden erop. Aan beide zijden staan stoelen, die, net als de tafel, aan de grond zijn vastgeklonken. En inderdaad: twee van de drie borden staan verkeerd. Of de stoelen staan verkeerd, het is maar net hoe je het bekijkt. Hoe dan ook: de borden zijn op deze manier totaal onbruikbaar.

Verkwisting van gemeenschapsgeld.

Het pleintje moest ‘een mooie en gezellige ontmoetingsplaats voor alle leeftijden’ worden, laat het stadsdeel desgevraagd weten. De schaakborden waren een wens van de buurtbewoners en kostten in totaal 5939 euro. Niemand die bij het neerzetten van de tafels een moment heeft nagedacht over het zwarte veld dat linksonder moet staan. Bij de feestelijke heropening van het pleintjes was er ook niemand die erop aansloeg.

“Het stadsdeel laat de schaakborden zo snel mogelijk draaien,” antwoordt de woordvoerder van stadsdeel Nieuw-West op een serie, toegegeven, tamelijk wijs­neuzerige schriftelijke vragen over deze kwestie.

De toon van de mail van de woordvoerder is professioneel en ambtelijk. Maar tussen de regels door lees je wat men gedacht moet hebben op het stadsdeelkantoor: shut up nerd

Het schaakspel van Sofonisba Anguissola uit 1555.Beeld National Museum, Poznań, Polen
Gregory Peck in het tijdschrift Modern Screen, augstus 1946.
Pennies From Heaven, 1936.
Scène uit de James Bond-film From Russia With Love, 1963.
House Of Cards, seizoen 5.
The Takeover, 1995.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden